İnfografik
← Ünite 3
Davranışsal Maliye

Ünite 3: Bazı Temel Kavramlar

Köln Vergi Psikolojisi Okulu
1960'lı yıllarda Günter Schmölders önderliğinde kurulan Köln Vergi Psikolojisi Okulu, vergi ahlakı ve vergi psikolojisi alanındaki ilk önemli ve sistematik akademik çalışmaları başlatarak literatüre öncülük etmiştir.
Tarihsel Vergi Terimleri
Osmanlı ve eski dönemlerde modern vergi kavramı yerine devletin olağanüstü veya normal dönemlerde topladığı paraları ifade etmek amacıyla imdadiye, iane, atiye ve tekâlif gibi farklı kelimeler kullanılmıştır.
Vergi Ahlakının Coğrafi Dağılımı
Yapılan ampirik ve karşılaştırmalı çalışmalara göre vergi ahlakı düzeyinin Kuzey Avrupa ülkelerinde oldukça yüksek olduğu, buna karşın Akdeniz ülkelerinde ise daha düşük seviyelerde seyrettiği gözlemlenmiştir.
Mükelleflerin Oran Yanılgısı
Vergi psikolojisi araştırmaları, mükelleflerin marjinal vergi oranlarını doğru tahmin edemediklerini, bunun yerine genellikle yanlışlıkla ortalama vergi oranlarını dikkate alarak marjinal oranları saptırdıklarını göstermektedir.

Anahtar Kavramlar

VergiDevletin, kamu hizmetlerinin gerektirdiği giderleri karşılamak amacıyla gerçek ve tüzel kişilerden herhangi bir karşılığı olmadan, mali güçlerine göre, devlet zoruyla kesin ve karşılıksız olarak aldığı paralardır. Türkçe kökenli olup 'vermek' kelimesinden türetilmiştir.
AhlakBireyin kendisi, çevresi, toplumu ve dünyayla kurduğu anlamlı bağlar olup, toplumsal yaşamda doğru ve yanlış davranışları belirleyen değer yargıları, normlar ve kurallar bütünüdür. Arapça kökenli bir kelime olup 'huy' sözcüğünün çoğuludur.
Vergi AhlakıMükelleflerin vergisel konularda devletle aralarındaki ilişkisini belirleyen davranış normları ve vergi ödeme konusundaki içsel motivasyondur. Herhangi bir dışsal baskı, denetim veya ceza zorlaması olmaksızın vergilerin gönüllü olarak tam ve zamanında ödenmesini sağlar.
Vergi ZihniyetiVatandaşların bizzat vergilendirme olgusu ve kendilerine yüklenilen özel mükellefiyetler karşısında takındıkları genel tavır ve zihinsel yaklaşımdır. Günter Schmölders tarafından geniş bir çerçevede ele alınmıştır.
Vergi KültürüToplumu oluşturan bireylerin hür vicdanlarında vergi verme gereğini duymaları ve bu bilinci paylaşmalarıdır. Toplumdaki güven, görev ve adalet duyguları vergi kültürünün en önemli yapı taşlarını oluşturur.
Vergi PsikolojisiVergi ile ilgili olayların, uygulamaların ve politikaların bireylerin ve toplumun algı, tutum ve davranışları üzerindeki etkilerini sosyo-psikolojik bir yaklaşımla inceleyen bilimsel alandır. Mali sosyolojinin bir alt dalı olarak kabul edilir.
Mali AnesteziVergilerin mükellefe hissettirilmeden, genellikle fiyatların içine gizlenerek (dolaylı vergiler yoluyla) toplanması ve böylece mükellefin sübjektif vergi yükü algısının ve rahatsızlığının azaltılması durumudur.
Kayıt Dışı EkonomiVergi otoritelerinden ve idari denetimlerden kaçınmak amacıyla yasal veya yasa dışı olarak üretilen mal ve hizmetlerin gizlenmesiyle oluşan, milli gelir hesaplamalarına dahil edilmeyen tüm ekonomik faaliyetlerdir.
Vergi KaçırmaMükellefin bilerek, isteyerek ve yasal olmayan yollara başvurarak vergi yükünü azaltması veya hiç vergi ödememesi eylemidir. Geliri düşük göstermek veya sahte fatura kullanmak gibi yasa dışı ve cezai müeyyide gerektiren riskli davranışları kapsar.
Vergiden KaçınmaMükellefin vergi kanunlarındaki boşluklardan yararlanarak veya yasal olarak daha az vergilendirilen alanlara yönelerek vergi yükünü yasal yollarla düşürmesidir. Tamamen yasal ve risksiz bir eylemdir.
Vergi UyumuMükellefin herhangi bir zorlamaya gerek kalmaksızın vergi kanunlarının ruhuna uygun hareket etmesi, beyannamelerini yasalara uygun, doğru ve zamanında hazırlayıp ilgili idareye teslim ederek vergisini ödemesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Kayıt Dışı Ekonominin Kapsamı

Kayıt dışı ekonomi sadece vergi kaçırmayı değil, uyuşturucu ve silah kaçakçılığı gibi tamamen yasa dışı işler ile ev boyama, araba tamiri gibi yasal olup da beyan edilmeyen tüm ekonomik aktiviteleri kapsayan geniş bir kavramdır.

Vergiden Kaçınmada Verimlilik Kaybı

Yüksek gelir vergisi oranlarından kaçınmak isteyen bireylerin, kendi ev dekorasyonlarını veya araba tamirlerini kendilerinin yapmaya başlaması, uzmanlaşmayı engelleyerek ekonomide genel bir verimlilik kaybına yol açar.

İkame İlişkisi

Vergi idaresinin denetimleri artırması veya cezaları ağırlaştırması nedeniyle vergi kaçırmanın maliyetinin yükselmesi durumunda, mükelleflerin yasa dışı olan bu eylemden yasal olan vergiden kaçınma yollarına yönelmesidir.

Ekonomik Uyum Modellerinin Varsayımı

Vergi uyumuna ilişkin klasik ekonomik modeller, mükelleflerin tamamen rasyonel olduğunu, ceza ve denetim oranlarını tam olarak bildiklerini ve fayda fonksiyonlarının yalnızca parasal gelirden oluştuğunu varsayar.

Sınavda Dikkat Et

  • Vergi kaçırma (yasa dışı) ile vergiden kaçınma (yasal) arasındaki farkı kesinlikle unutmayın, sınavlarda bu ayrım sıklıkla sorulur.
  • Vergi psikolojisinin mali sosyolojinin bir alt dalı olduğunu ve sadece mükellef davranışlarına odaklandığını aklınızda tutun.
  • Mali anestezi kavramının dolaylı vergilerle ilişkili olduğunu ve mükellefin vergi yükünü daha az hissetmesini sağladığını bilin.
  • Günter Schmölders ismini Köln Vergi Psikolojisi Okulu ve vergi ahlakı/zihniyeti çalışmalarıyla doğrudan eşleştirin.
  • Ekonomik uyum modellerinin en büyük eksikliğinin ahlak, adalet ve sosyal normlar gibi maddi olmayan faktörleri dışlaması olduğunu unutmayın.
  • İkame ve tamamlayıcılık kavramlarının vergi kaçırma ile vergiden kaçınma arasındaki geçişleri nasıl açıkladığına dikkat edin.