Vergi kelimesi Türkçe kökenli bir sözcük olup 'vermek' fiilinden türetilmiştir. Tarihsel süreçte karşılıksız sunulan, hediye edilen anlamlarında kullanılmıştır. Sözlük anlamı itibarıyla devlet mekanizmasının ve kamu hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla hükümet tarafından halktan toplanan para şeklinde tanımlanmaktadır. Klasik ve eski dönemlerde vergi kavramını karşılamak üzere imdadiye, iane, atiye ve tekâlif gibi farklı isimler ve terimler de kullanılmıştır. Modern maliye literatüründe vergi; devletin veya vergilendirme yetkisine sahip kamu tüzel kişilerinin, kamu hizmetlerinin gerektirdiği giderleri karşılamak amacıyla gerçek ve tüzel kişilerden herhangi bir doğrudan karşılık vermeksizin, kişilerin mali güçleriyle orantılı olarak, hukuki cebir altında (devlet zoruyla) kesin ve karşılıksız olarak aldığı parasal değerlerdir. Bu tanım verginin kanuniliğini, karşılıksız oluşunu ve cebri niteliğini açıkça ortaya koymaktadır. Ahlak kavramı ise Arapça kökenli olup 'huy' anlamına gelen sözcüğün çoğuludur. Batı dillerindeki karşılığı olan 'etik' ise Yunanca 'ethos' (töre, gelenek, görenek, huy) kelimesinden türetilmiştir. Ahlak, bireyin kendisiyle, çevresiyle, toplumla ve dış dünyayla kurduğu anlamlı bağların bütünüdür. En temel işlevlerinden biri insan davranışlarını düzenlemek ve yönlendirmektir. İnsanların toplumsal birer varlık olarak sorumluluklarının bulunması 'ödev ahlakı' ile açıklanır. Toplumda vergi ödeme bilincinin ve şuurunun yerleşmiş olması da bu ödev ahlakının somut bir yansımasıdır. Vergi ahlakı, mükelleflerin vergisel yükümlülüklerini yerine getirirken devletle aralarında kurdukları ilişkiyi belirleyen davranış normları bütünüdür. Bu alandaki ilk sistematik ve önemli çalışmalar 1960'lı yıllarda Günter Schmölders önderliğinde Köln Vergi Psikolojisi Okulu tarafından gerçekleştirilmiştir. Schmölders'a göre dar anlamda vergi ahlakı, mükelleflerin vergi suçları ve cezaları karşısında takındıkları tutum ve gösterdikleri reaksiyonlar olarak ele alınmaktadır. Ekonomik modeller vergi uyumunu sadece denetim sıklığı ve ceza oranları gibi caydırıcı unsurlarla açıklamaya çalışsa da, bu yaklaşım gerçek hayattaki yüksek uyum oranlarını açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Denetimlerin ve cezaların çok düşük olduğu durumlarda bile birçok insanın vergilerini düzenli ödemesi, vergi ahlakının varlığıyla açıklanır. Vergi ahlakı, bireyin dışsal bir zorlama veya ceza korkusu olmaksızın, tamamen içsel bir motivasyonla vergisini gönüllü olarak ödeme arzusudur. Vergi zihniyeti, vatandaşların bizzat vergilendirme olgusu ve kendilerine yüklenen özel mükellefiyetler karşısında takındıkları genel tavırdır. Vergi kültürü ise toplumu oluşturan bireylerin hür vicdanlarında vergi verme gereğini ve sorumluluğunu hissetmeleridir. Toplumdaki karşılıklı güven duygusu, görev bilinci ve adalet algısı vergi kültürünün temel bileşenlerini oluşturur ve o toplumun vergiye karşı genel olgunluk seviyesini belirler. Vergi psikolojisi, vergi ile ilgili olayların bireylerin ve toplumun algı, tutum ve davranışları üzerindeki etkilerini inceleyen disiplindir. Bireyler ekonomik kararlar alırken fiyatları göz önünde bulundururlar. Ancak vergi miktarı fiyatın içine gizlendiğinde veya dikkat çekiciliği azaldığında (tax salience düşüklüğü), mükelleflerin hissettiği rahatsızlık azalır. Bu durum maliye literatüründe 'mali anestezi' olarak adlandırılır. Dolaylı vergilerde mükellefin hissettiği sübjektif vergi yükünün dolaysız vergilere göre daha düşük olmasının temel nedeni de bu anestezi etkisidir. Vergi psikolojisi, mali sosyolojinin bir alt dalı olarak kabul edilir. Mali sosyoloji hem kamu gelirlerinin hem de kamu harcamalarının toplum üzerindeki geniş etkilerini incelerken; vergi psikolojisi daha dar bir alana odaklanarak sadece mükelleflerin vergilere karşı takındıkları bireysel ve toplumsal davranışsal tepkileri analiz eder. Benzer şekilde, geniş anlamda mali psikoloji tüm mali olayların algı ve tutumlara etkisini incelerken, dar anlamda vergi psikolojisi yalnızca vergi odaklı tepkileri konu edinir. Vergi algılaması, bireylerin vergi yükünü duyu organları vasıtasıyla nasıl anlamlandırdıklarını ve vergiye nasıl baktıklarını açıklar. Yapılan ampirik çalışmalar, mükelleflerin vergi yükünü genellikle doğru algılayamadıklarını, marjinal vergi oranları yerine yanlışlıkla ortalama vergi oranlarını dikkate aldıklarını ve bu nedenle marjinal oranları olduğundan daha büyük ya da küçük algılayabildiklerini göstermektedir. Kamu idareleri bu psikolojik analizlerden yararlanarak vergi politikalarının etkinliğini artırabilir ve toplumsal tepkileri en aza indirebilir. Kayıt dışı ekonomi; vergi veya sosyal güvenlik primlerini ödememek, asgari ücret ya da minimum çalışma standartları gibi yasal yükümlülüklerden kaçınmak amacıyla, piyasada yasal olarak üretilen mal ve hizmetlerin vergi otoritelerinden gizlenmesidir. Ayrıca milli gelir hesaplamalarına dahil edilmeyen uyuşturucu veya silah kaçakçılığı gibi yasa dışı faaliyetler ile ev boyama, tamirat gibi yasal ama belgelendirilmeyen faaliyetlerin tümünü kapsar. Kayıt dışı ekonomi, vergi kaçırma kavramına kıyasla çok daha geniş bir kapsama sahiptir. Vergi kaçırma, mükellefin bilerek ve isteyerek yasa dışı yollardan vergi yükünü azaltması eylemidir. Geliri düşük göstermek, giderleri yüksek beyan etmek veya hiç beyanname vermemek bu kapsama girer. Vergi kaçırma yasa dışı ve riskli bir eylem olup yakalanma durumunda cezai yaptırımlara tabidir. Buna karşılık, vergiden kaçınma tamamen yasal ve risksiz bir davranıştır. Mükellefin yasal boşluklardan yararlanarak veya daha az vergilendirilen alanlara yönelerek vergi yükünü düşürmesini ifade eder. Vergi kaçırma ile vergiden kaçınma arasında bazen gri alanlar bulunabilir. Mükellefin mevzuatı yorumlayarak vergiden kaçınma (yasal) olarak değerlendirdiği bir işlem, vergi idaresi tarafından vergi kaçırma (yasa dışı) olarak nitelendirilebilir. Bu tür uyuşmazlıklarda nihai kararı vergi mahkemeleri verir. Ayrıca bu iki kavram arasında ikame veya tamamlayıcılık ilişkisi kurulabilir. Bir eylemin (örneğin vergi kaçırmanın) cezai maliyeti arttığında mükellef diğer eyleme (vergiden kaçınmaya) yönelebilir ki bu durum ikame ilişkisini gösterir. Vergi uyumu, mükelleflerin herhangi bir zorlama veya cebre gerek kalmaksızın, vergi kanunlarının ruhuna ve amacına uygun olarak vergi ödemeyi kabul etmesi ve istemesidir. Vergi uyumu sadece ödeme yapmayı değil; beyannamelerin yasalara, düzenlemelere ve yargı kararlarına uygun olarak tam, doğru ve zamanında hazırlanıp ilgili idareye sunulmasını da kapsar. Gelirin eksiksiz beyan edilmesi, giderlerin ve indirimlerin doğru gösterilmesi vergi uyumunun temel unsurlarıdır. Vergi uyumsuzluğu ise vergi yükümlülüğünün bilerek veya bilmeyerek gerçekte olduğundan daha az gösterilmesi durumudur. Bu kavram, kasten yapılan vergi kaçakçılığını kapsadığı gibi, mevzuatı bilmeme, yanlış anlama, dikkatsizlik veya basit hesaplama hataları nedeniyle matrahın düşük gösterilmesini de içerir. Vergi idarelerinin temel amacı, vergi gelirlerini artırmak için mükelleflerin vergi uyum oranlarını yükseltmektir. Vergi uyumunu analiz eden iki temel yaklaşım mevcuttur: Ekonomik modeller ve davranışsal modeller. Ekonomik modeller mükellefleri tamamen rasyonel kabul eder ve uyum kararlarını gelir düzeyi, vergi oranı, denetim ihtimali ve ceza miktarı gibi maddi değişkenlere dayandırır. Ancak bu modeller ahlaki değerleri, sosyal normları ve adalet duygusunu dışladığı için eleştirilmektedir. Gerçek hayatta mükelleflerin denetim oranlarını ve karmaşık ceza sistemlerini tam olarak bilmesi de rasyonel modellerin varsayımlarıyla uyuşmamaktadır.