Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
İşletmelerin faaliyet sonuçlarını saptamak ve vergi matrahlarını belirlemek amacıyla belirli dönemler sonunda yaptığı işlemlere 'dönem sonu işlemleri' denir. Bu işlemler, Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve Vergi Usul Kanunu (VUK) çerçevesinde 'envanter' kavramı altında düzenlenmiştir. Temel amaç, dönemsellik ilkesi gereği her hesap döneminin kâr veya zararını gerçeğe uygun şekilde ortaya koymaktır.
Envanter, bir işletmenin aktif ve pasif kalemlerinin belirli bir tarihteki miktar ve değerlerinin ayrıntılı olarak saptanmasıdır. Bu süreç, sadece varlıkların fiziksel olarak sayılması değil, aynı zamanda bu varlıkların yasal değerleme ölçülerine göre parasal değerlerinin belirlenmesini de kapsar. Envanter işlemleri, işletmenin mali yapısının netleşmesini ve temel mali tabloların (bilanço ve gelir tablosu) hazırlanmasını sağlar.
Envanter süreci iki ana aşamadan oluşur: Tespit safhası ve değerleme safhası. Tespit safhasında varlıklar sayılır, tartılır ve ölçülür. Değerleme safhasında ise bu fiziksel varlıkların kanuni ölçülere göre parasal karşılıkları hesaplanır. Bu işlemler, işletmenin sürekliliğini ve hesapların doğruluğunu garanti altına almak için her hesap dönemi sonunda zorunlu olarak gerçekleştirilir.
Envanter çalışmaları, muhasebe dışı ve muhasebe içi envanter olmak üzere ikiye ayrılır. Muhasebe dışı envanter, muhasebe kayıtlarına bakılmaksızın varlıkların fiilen sayılması, ölçülmesi ve tartılması işlemidir. Bu aşamada elde edilen veriler, işletmenin gerçek ekonomik durumunu yansıtan envanter listelerini oluşturur.
Muhasebe içi envanter ise, muhasebe dışı envanter sonuçları ile genel geçici mizan bakiyeleri arasındaki farkların giderilmesini kapsar. Eğer fiili durum ile kayıtlardaki durum arasında bir uyumsuzluk varsa, gerekli düzeltme ve ayarlama kayıtları yevmiye defterine işlenir. Ayrıca, dönem içinde yapılan hatalı kayıtların düzeltilmesi de bu aşamada gerçekleştirilir.
Sonuç olarak envanter işlemleri; genel geçici mizanın çıkarılması, fiili sayım, değerleme, düzeltme kayıtları, gelir-gider hesaplarının kapatılması ve kesin mizanın alınması gibi birbirini takip eden sistematik bir süreçtir. Bu sürecin sonunda işletme, dönem sonu bilançosunu ve gelir tablosunu hazırlayarak faaliyet dönemini kapatır.
Vergi Usul Kanunu'na göre iktisadi kıymetlerin değerlemesinde kullanılan temel ölçüler şunlardır: Maliyet bedeli, borsa rayici, tasarruf değeri, mukayyet (defter) değer, itibari değer, vergi değeri, rayiç bedel ve emsal bedeldir.
Maliyet bedeli, bir kıymetin iktisabı veya değerinin artırılması için yapılan ödemeler ve giderlerin toplamıdır; gayrimenkuller, emtia ve demirbaşlar için kullanılır. Borsa rayici, menkul kıymetler ve yabancı paralar için borsadaki son muamele günündeki ortalama değerdir. Tasarruf değeri, senetli alacak ve borçlar için değerleme günündeki gerçek değerdir (reeskont yöntemi ile bulunur).
Mukayyet değer, muhasebe kayıtlarında görünen değerdir. İtibari değer, senetlerin üzerinde yazılı olan nominal değerdir (TL kasası gibi). Emsal bedel ise, gerçek değeri bilinmeyen mallar için piyasa koşullarına göre takdir edilen değerdir. Bu değerleme ölçüleri, işletmenin mali tablolarının vergi mevzuatına uygun ve gerçeği yansıtır şekilde düzenlenmesini sağlar.