Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Katma Değer Vergisi (KDV), üretim aşamasından nihai tüketim aşamasına kadar her bir iktisadi aşamada yaratılan katma değer üzerinden alınan, harcamaları hedefleyen dolaylı bir vergi türüdür. Türkiye'de başlangıçta gelir tipi KDV benimsenmiş olsa da günümüzde tüketim tipi katma değer vergisi modeli uygulanmaktadır. KDV'nin temel mantığı, mal ve hizmetlerin el değiştirmesi sırasında eklenen ekonomik değerin vergilendirilmesi ve nihai yükün tüketici üzerinde bırakılmasıdır. Bu vergiye ilişkin yasal çerçeve 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu ile çizilmiştir.
Türkiye sınırları içinde gerçekleştirilen ticari, sınai, zirai faaliyetler ile serbest meslek faaliyeti çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler KDV'nin konusunu oluşturur. Bunun yanında, her türlü mal ve hizmet ithalatı da vergiye tabidir. Diğer taraftan posta, telefon, telgraf gibi iletişim hizmetleri, her türlü şans oyunlarının tertiplenmesi, profesyonel sporcu ve sanatçıların katıldığı etkinlikler, müzayede mahallerinde yapılan satışlar, boru hatları ile petrol ve gaz taşımacılığı ile Gelir Vergisi Kanunu'nun 70. maddesinde sayılan mal ve hakların kiralanması işlemleri de KDV'ye tabi diğer faaliyetler arasında yer almaktadır.
Bir işlemin KDV'ye tabi olabilmesi için işlemlerin Türkiye'de yapılmış olması gerekir. Mal teslimlerinde, malların teslim anında Türkiye sınırları içinde bulunması yeterlidir. Hizmet ifalarında ise hizmetin Türkiye'de yapılmış olması veya hizmetten Türkiye'de faydalanılması şartlarından herhangi birinin gerçekleşmesi, işlemin Türkiye'de yapılmış sayılması için yeterli kabul edilmektedir.
KDV'nin mükellefi, mal teslimi ve hizmet ifası hallerinde bu işleri yapanlar, ithalatta ise mal ve hizmet ithal edenlerdir. Transit taşımalarda gümrük işlemine muhatap olanlar, şans oyunlarını tertip edenler ve mal veya hakları kiraya verenler de mükellef statüsündedir. Ancak mükellefin Türkiye'de ikametgahının veya iş merkezinin bulunmaması durumunda, vergi alacağını güvenceye almak adına Maliye Bakanlığı vergiye tabi işlemlere taraf olanları verginin ödenmesinden sorumlu (tevkifat sorumlusu) tutabilmektedir.
KDV'de vergiyi doğuran olay, malın teslimi veya hizmetin yapılması anında gerçekleşir. Malın tesliminden önce fatura düzenlenmesi halinde fatura miktarıyla sınırlı olmak üzere vergi doğar. Kısım kısım teslimlerde her bir kısmın teslimi, ithalatta gümrük vergisi ödeme mükellefiyetinin başlaması, enerji dağıtımlarında ise bedellerin tahakkuk ettirilmesi vergiyi doğuran olayları oluşturur.
KDV Kanunu'nda yer alan istisnalar, işlemlerin niteliği gereği vergi hesaplanmamasını öngörür. En önemli istisnalardan biri olan ihracat istisnası, varış ülkesinde vergilendirme prensibinin bir sonucudur. İhracat teslimleri ve yurt dışındaki müşteriler için yapılan hizmetler vergiden istisnadır. Ayrıca kamu kurumlarına bedelsiz yapılan teslimler, gıda bankacılığı faaliyetinde bulunan dernek ve vakıflara bağışlanan gıda, temizlik ve giyecek maddeleri ile özel okulların kapasitelerinin %10'unu aşmayan bedelsiz eğitim hizmetleri de KDV'den istisna edilmiştir.
Özel Tüketim Vergisi (ÖTV), KDV gibi genel bir tüketim vergisi olmayıp, sadece kanuna ekli listelerde yer alan belirli malları konu alan özel nitelikli bir harcama vergisidir. 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu kapsamında düzenlenen bu vergi, malın üretim veya ithalat aşamasında, yani zincirin ilk halkasında bir defaya mahsus olmak üzere alınır. Bu yönüyle çok aşamalı olan KDV'den ayrılır ve tek aşamalı bir yapı sergiler.
ÖTV Kanunu'na ekli dört ayrı liste bulunmaktadır. (I) sayılı listede akaryakıt ve yağlar, (II) sayılı listede motorlu taşıtlar, (III) sayılı listede alkollü içkiler, tütün mamulleri ve kolalı gazozlar, (IV) sayılı listede ise lüks tüketim malları yer alır. Verginin mükellefi, listedeki malları imal, inşa veya ithal edenler ile (II) sayılı listedeki kayıt ve tescile tabi araçlar için motorlu araç ticareti yapanlar veya kullanmak üzere ithal edenlerdir.
ÖTV'de ihracat istisnası uygulanabilmesi için teslimin yurt dışındaki bir müşteriye yapılması ve malın Türkiye gümrük bölgesinden fiilen çıkmış olması şarttır. Diplomatik istisna kapsamında ise yabancı devletlerin Türkiye'deki elçilikleri ve konsolosluklarının kendi ihtiyaçları için yapacakları ilk iktisap ve ithalat işlemleri vergiden muaf tutulmuştur. ÖTV, mükelleflerin yazılı beyanları üzerine tarh olunur ve beyanname verme süresi içinde ödenir.
Damga Vergisi, kişilerin veya kurumların kendi aralarında ya da resmi dairelerle yaptıkları hukuki işlemleri belgeleyen kağıtlar üzerinden alınan bir yararlanma vergisidir. 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu'na göre, verginin konusu kanuna ekli (1) sayılı tabloda yazılı olan kağıtlardır. Kanundaki 'kağıt' terimi, yazılıp imzalanmak veya imza yerine geçen bir işaret konmak suretiyle düzenlenen, elektronik imza ile manyetik ortamda oluşturulan ve herhangi bir hususu ispat etmek için ibraz edilebilecek belgeleri ifade eder.
Damga vergisinin mükellefi, bu kağıtları imza edenlerdir. Resmi daireler ile şahıslar arasında düzenlenen kağıtların vergisini şahıslar ödemekle yükümlüdür. Yabancı ülkelerde düzenlenen kağıtların Türkiye'de resmi dairelere ibraz edilmesi, devir veya ciro edilmesi ya da hükmünden herhangi bir şekilde faydalanılması durumunda da damga vergisi mükellefiyeti doğmaktadır.
Bir kağıdın tabi olacağı vergi belirlenirken kağıdın mahiyetine, yani üzerindeki yazının içerdiği hüküm ve manaya bakılır. Bir kağıtta birbirinden tamamen bağımsız birden fazla akit ve işlem bulunuyorsa her birinden ayrı ayrı vergi alınır. Kağıtların nüshalarının birden fazla olması durumunda, her bir nüsha aynı miktar veya nispette ayrı ayrı damga vergisine tabidir. Damga vergisi nispi (belli bir para tutarı üzerinden oranla) veya maktu (sabit tutarlı) olarak makbuz karşılığı, istihkaktan kesinti veya basılı damga yoluyla ödenmektedir.