Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Piyasa ekonomisinde faaliyet gösteren iktisadi birimlerin üretim veya tüketim kararları, bu kararlarla doğrudan ilgisi bulunmayan üçüncü kişilerin refah düzeylerini olumlu ya da olumsuz yönde etkileyebilir. Bu durum iktisat literatüründe dışsallık olarak adlandırılır. Dışsallıklar, modern toplum hayatının kaçınılmaz sonuçlarından biridir ve piyasa mekanizmasının kaynak dağılımında etkinliği sağlayamamasına, yani piyasa başarısızlığına yol açar. Devletin ekonomiye müdahale etmesinin en temel gerekçelerinden biri de bu dışsal etkilerin varlığıdır.
Dışsallıkların en belirgin özelliği, ortaya çıkan fayda veya maliyetlerin piyasada oluşan fiyat mekanizmasına dahil edilememesidir. Bir malın üretiminde firmanın üstlendiği özel maliyetlerin yanı sıra topluma yayılan bir maliyet bulunuyorsa negatif dışsallık; tüketim veya üretim sürecinde bireysel faydanın ötesinde topluma yayılan bir yarar oluşuyorsa pozitif dışsallık söz konusu olur. Her iki durumda da toplumsal fayda ve maliyetler fiyatlandırılamadığı için Pareto optimallik koşullarından biri olan 'marjinal maliyet-fiyat eşitliği' kuralı zedelenir.
Pozitif dışsallıkların (dışsal fayda) varlığında, piyasada oluşan denge fiyatı ve üretim miktarı toplumsal optimumu yansıtmaz. Çünkü özel talebe ek olarak topluma yayılan bir dışsal fayda mevcuttur. Bu durumda piyasa üretim miktarı, toplumsal açıdan ideal olan üretim miktarının altında kalır. Formüle etmek gerekirse; Marjinal Özel Fayda ile Marjinal Dışsal Faydanın toplamı Marjinal Toplumsal Faydayı oluşturur. Devlet, pozitif dışsallık yayan faaliyetlerin üretim düzeyini toplumsal optimuma çıkarmak amacıyla sübvansiyonlardan yararlanır.
Negatif dışsallıklarda ise durum tam tersidir. Üretici firmalar sadece emek, sermaye ve hammadde gibi doğrudan ödeme yaptıkları marjinal özel maliyetleri dikkate alarak üretim miktarını belirlerler. Çevre kirliliği gibi topluma yayılan marjinal dışsal maliyetler ise firmanın hesaplarına dahil edilmez. Bu sebeple, negatif dışsallık durumunda piyasadaki fiili üretim düzeyi, toplumsal optimum düzeyin üzerinde gerçekleşir. Marjinal Özel Maliyetler ile Marjinal Dışsal Maliyetlerin toplamı Marjinal Toplumsal Maliyetleri verir. Devlet, bu aşırı üretimi azaltmak ve kaynak dağılımını etkinleştirmek için piyasaya müdahale etmek zorundadır.
Devlet, negatif dışsallıkların yarattığı etkinsizlikleri gidermek ve dışsal maliyetleri üreticilerin kararlarına dahil etmek (içselleştirmek) için çeşitli araçlar kullanır. Bu araçların başında Pigou Vergisi gelmektedir. Pigou vergisi, dışsallık yayan faaliyetin birim üretimi başına, yaratılan dışsal zarara eşit miktarda konulan bir vergidir. Bu vergi sayesinde firmanın marjinal özel maliyet eğrisi (arz eğrisi) sola doğru kayarak marjinal sosyal maliyet eğrisi ile çakışır. Böylece üretim miktarı toplumsal optimum düzeyine geriler ve devlet elde ettiği vergi hasılatını zarar gören kesimlerin kayıplarını telafi etmek için kullanabilir.
Pigou vergisinin yanı sıra piyasa dışı çözüm yöntemleri de mevcuttur. Bunlardan ilki, negatif dışsallık yaratan faaliyetlerin yasal olarak yasaklanmasıdır. Ancak bu yöntem, üretimin tamamen durdurulmasının yaratacağı yüksek ekonomik maliyetler nedeniyle çok sık tercih edilmez. İkinci yöntem, kirlilik yaratan firmalara filtre veya arıtma tesisi kurma zorunluluğu getiren düzenleyici önlemlerdir. Üçüncü yöntem ise dışsallığı yaratan firma ile dışsallıktan etkilenen firmanın tek bir çatı altında birleştirilerek dışsal maliyetin doğrudan içsel maliyet haline getirilmesidir.
Negatif dışsallıklarla mücadelede modern ve etkin bir diğer yöntem ise Pazarlanabilir Kirletme Hakları (Permiler) sistemidir. Bu sistemde devlet, çevreye salınabilecek toplam kirlilik miktarını önceden belirler ve bu miktar kadar emisyon izni (permi) dağıtır. Firmalar bu permileri kendi aralarında kurulan bir piyasada alıp satabilirler. Kirlilik azaltma maliyeti düşük olan firmalar emisyonlarını kısarak ellerindeki permileri daha kirletici olan firmalara satarlar. Bu sistemin vergilere göre en büyük avantajı, toplam kirlilik miktarının devlet tarafından kesin olarak kontrol edilebilmesidir.
Dışsallıkların çözümünde devletin doğrudan müdahalesine alternatif olarak geliştirilen piyasa çözümü ise Coase Teoremi'dir. Ronald Coase tarafından ortaya atılan bu yaklaşıma göre, işlem (muamele) maliyetlerinin sıfır veya çok düşük olduğu durumlarda, devletin sadece mülkiyet haklarını net bir şekilde tanımlaması yeterlidir. Mülkiyet hakları kime verilirse verilsin, taraflar kendi aralarında pazarlık yaparak dışsallığı ortadan kaldıracak ve kaynak dağılımında etkinliği sağlayacak bir anlaşmaya varabilirler. Burada devletin rolü sadece mülkiyet haklarını korumak ve işlem maliyetlerini düşürmektir.
Kamu ekonomisinde üretilen elektrik, su, doğal gaz, telefon ve posta gibi bazı mal ve hizmetler azalan maliyet koşulları altında üretilirler. Bu tür endüstrilerde üretim miktarı arttıkça, yüksek sabit maliyetlerin geniş bir üretim hacmine yayılması nedeniyle birim başına düşen ortalama üretim maliyeti sürekli olarak azalır. Bu ekonomik özelliğe sahip endüstrilere doğal tekel adı verilir. Doğal tekeller, tüketimden mahrum bırakma özelliğine sahip özel mallar üretmelerine rağmen, yüksek altyapı yatırımları gerektirmeleri ve rekabetçi piyasaların etkinsiz çalışmasına yol açmaları nedeniyle devlet müdahalesini veya doğrudan devlet üretimini gerektirirler.
Doğal tekel durumunda, marjinal maliyet (MC) eğrisi üretim artışına bağlı olarak sürekli düşmektedir. Bu durum, ortalama maliyet (AC) eğrisinin de sürekli düşmesine yol açar. Toplum refahını maksimize eden ve kaynak dağılımında etkinliği sağlayan denge noktası, marjinal maliyetin talep eğrisine eşit olduğu noktadır. Ancak bu noktada üretim yapıldığında, satış fiyatı birim başına ortalama maliyetin altında kalır ve üretici firma zarar eder. Eğer bu üretim özel bir monopolcüye bırakılırsa, monopolcü kârını maksimize etmek için üretimi kısar ve fiyatı yükseltir.
Monopolcü firmanın doğal tekel alanında faaliyette bulunması üç büyük ekonomik sapmaya yol açar: İlk olarak, üretim miktarının düşmesi nedeniyle tüketicilerin tüketim olanakları azalır ve kaynak dağılımında etkinsizlik doğar. İkinci olarak, monopolcü yüksek fiyat uygulayarak aşırı kâr elde eder ve bu durum gelir dağılımını bozar. Üçüncü olarak, temel altyapı hizmetlerinin fiyatlarının yükselmesi, bu hizmetleri girdi olarak kullanan diğer sektörlerde de maliyetleri artırarak zincirleme bir enflasyonist sürece yol açar.
Bu olumsuz sapmaları önlemek amacıyla doğal tekel niteliğindeki hizmetler genellikle kamu kuruluşları tarafından üretilir. Kamu kuruluşu, kaynak dağılımında etkinliği sağlamak için fiyatı marjinal maliyete eşitler. Bu durumda ortaya çıkan zarar, kamu maliyesinde 'görev zararı' olarak adlandırılır ve devlet bütçesinden karşılanır. Örneğin, devlet demir yollarının zararının bütçeden karşılanmasının temel mantığı, bu hizmetin topluma yaydığı yüksek pozitif dışsallıktır. Düşük maliyetli taşımacılık hem dar gelirli vatandaşların refahını artırır hem de özel sektörün lojistik maliyetlerini düşürür.
Piyasa ekonomisinde, bir mal veya hizmetin arz maliyeti, tüketicilerin ödemeye razı oldukları tutardan daha düşük olmasına rağmen piyasa mekanizması bu malı sunmakta başarısız oluyorsa eksik piyasaların varlığından söz edilir. Eksik piyasalar, kamusal mallar ve dışsallıklar gibi önemli bir piyasa başarısızlığı türüdür. Eksik piyasaların ortaya çıkmasındaki en temel etkenlerden biri ise taraflar arasındaki asimetrik bilgi sorunudur. Tam rekabet piyasasının tam bilgi varsayımı, gerçek dünyada neredeyse hiçbir zaman gerçekleşmez.
Asimetrik bilgi, piyasadaki alıcı ve satıcıların işlem konusu olan mal, hizmet veya sözleşme hakkında eşit düzeyde bilgiye sahip olmaması durumudur. Bu durum iki temel soruna yol açar: Ters seçiş ve ahlaki tehlike (ahlaki riziko). Bilgi eksikliği nedeniyle piyasa ya hiç oluşamaz ya da oluşsa bile son derece etkinsiz çalışır. Bu gibi durumlarda devletin düzenleyici, denetleyici veya doğrudan üretici olarak piyasaya müdahale etmesi kaçınılmaz hale gelir.
Ters seçiş sorunu, işlem öncesinde taraflardan birinin diğerinin kalitesini veya risk düzeyini tam olarak ayırt edememesi durumunda ortaya çıkar. Örneğin, sigorta piyasalarında şirketler yüksek riskli ve düşük riskli bireyleri tam olarak ayırt edemedikleri için ortalama bir prim fiyatı belirlerler. Bu ortalama fiyat, düşük riskli bireylere yüksek geldiği için onlar sistemden çekilirler. Piyasada sadece yüksek riskli bireyler kalır ve bu durum primlerin daha da yükselmesine, nihayetinde ise piyasanın çökmesine veya eksik kalmasına yol açar.
Ahlaki tehlike ise işlem gerçekleştikten sonra, sözleşmenin bir tarafının riskleri diğer tarafa yükleyerek kendi davranışlarında özensizleşmesi durumudur. Sağlık sigortası yaptıran bir kişinin, tedavi maliyetlerini sigorta şirketi ödeyeceği için sağlığına dikkat etmemesi, gereksiz tıbbi tetkikler yaptırması veya aşırı ilaç tüketmesi ahlaki tehlikeye klasik bir örnektir. Bu durum toplumsal maliyetleri artırır ve sigorta primlerinin yükselmesine yol açarak piyasayı etkinsizleştirir. Devlet, bu sorunları aşmak için zorunlu sigorta uygulamaları ve yasal düzenlemeler getirir.