Sesli Özet
← Ünite 12

Ünite 12: Ünite 12 — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. 1. ünitenin sesli özeti ücretsiz; bu ünitenin seslendirme metni de aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Dışa kapalı ekonomilerde dış âlem ve dış ticaret olgusu bulunmazken, dışa açık ekonomilerde ihracat ve ithalat işlemleri analizin merkezinde yer alır. Bu modelde tüketim ve reel para talebi fonksiyonları dışa kapalı modelle aynı kalırken, ithalat fonksiyonu M = M0 + mY şeklinde formüle edilir. Burada M0 otonom ithalat harcamalarını, m ise milli gelirden ithalata ayrılan marjinal eğilimi (ithalat oranını) temsil eder. Ekonomiye ithalat harcamalarının dâhil olması, toplam talep fonksiyonunun yapısını değiştirir. Dışa açık ekonomide toplam talep denklemi AD = (A0 - dR) + [c(1 - t) - m]Y şeklinde yazılır. Bu denklemdeki [c(1 - t) - m] ifadesi, dışa açık ekonomide harcama çarpanının dışa kapalı ekonomiye kıyasla daha küçük olacağını gösterir, çünkü milli gelirdeki artışın bir kısmı ithalat yoluyla dışarıya sızmaktadır. İthalat ve ihracat işlemlerinin yanı sıra, ülkenin dış dünya ile olan tüm iktisadi işlemlerini kayıt altına alan ödemeler bilançosu kavramı dışa açık makro iktisat analizlerinde hayati bir önem taşır. Döviz girişi sağlayan işlemler alacak, döviz çıkışına neden olan işlemler ise borç kaydedilir. Bu durum, para ve mal piyasası dengesinin yanı sıra dış dengeyi de ekonomik politikanın temel hedeflerinden biri haline getirir. Ödemeler bilançosu, bir ülke vatandaşlarının belirli bir dönemde dış dünyayla gerçekleştirdiği tüm iktisadi işlemleri kaydeden sistematik bir muhasebe tablosudur. Bilançonun temel unsurlarından biri olan Cari İşlemler Hesabı; mal ticareti (dış ticaret bilançosu), hizmet ticareti (turizm, taşımacılık, inşaat, lisans, faiz ve temettü ödemeleri) ile karşılıksız transferleri (hibeler, bağışlar, yardımlar) bünyesinde barındırır. Mal ihracatı alacak kaydı oluştururken, mal ithalatı borç kaydı oluşturur. Sermaye Hesabı, ülkençte yerleşiklerin dışarıda yaptığı veya yabancıların ülkede yaptığı fiziki yatırımlar (fabrika, bina, arazi) ile mali yatırımları (hisse senedi, devlet tahvili, hazine bonosu) kaydeder. Yabancıların yerli ülkedeki sermaye artışları sermaye hesabının alacağına yazılırken, vatandaşların dış ülkelerdeki sermaye artışları borç kısmına kaydedilir. Sermaye hesabının bakiye vermesi sermaye bilançosunun durumunu belirler. Resmi Rezervler Hesabı ve Net Hata Noksan Hesabı bilançonun diğer kritik bileşenleridir. Resmi rezervler, Merkez Bankası'nın döviz piyasasına müdahaleleri sonucu resmi rezervlerde meydana gelen değişimleri izleyen denkleştirici bir hesaptır. Net Hata Noksan kalemi ise, istatistiki hatalar, eksik ölçümler veya kaçak mal girişleri gibi çeşitli nedenlerle ödemeler bilançosunda ortaya çıkan kayıt uyumsuzluklarını dengelemek amacıyla kullanılan düzeltme kalemi olarak işlev görür. Net dış ticaret dengesi, belirli bir dönemdeki ihracat ile ithalat arasındaki farkı ifade eder ve X = E0 - M formülüyle gösterilir. İhracat (E0), yabancı ülkelerin milli gelir seviyesine ve reel döviz kuruna bağlıdır; yabancıların geliri arttıkça veya reel döviz kuru yükseldikçe ülkenin ihracatı artar. İthalat ise ülkenin kendi milli geliriyle doğru, reel döviz kuruyla ise ters orantılıdır. Milli gelir seviyesindeki artış, ülke sakinlerinin ithal mallara olan talebini (özellikle lüks tüketim mallarını) artırır. Eğer milli gelir belirli bir eşik değerin üzerine çıkarsa (örneğin Y1 seviyesi), ihracat ithalatı tam karşılar ve net dış ticaret fazlası sıfır olur. Milli gelir daha da yükselip Y2 seviyesine ulaştığında ise ülkenin ithalatı ihracatını aşarak net dış ticaret açığı ortaya çıkar. Yabancıların milli gelirinin düşmesi ve reel döviz kurunun gerilemesi durumunda, ülkenin ihracatı azalır ve toplam talep geriler. Toplam talebin azalması mal piyasasındaki dengeyi bozarak üretimi ve milli geliri düşürür (IS doğrusu sola kayar). Bu süreç faiz oranlarının düşmesine ve daha önce dış ticaret fazlası veren ekonominin dış ticaret açığıyla karşılaşmasına yol açar. Sermaye hareketliliği, yabancı sermayenin ülkeler arasındaki faiz oranları farkına bağlı olarak yer değiştirmesidir. Tam sermaye hareketliliğinde sermaye faiz duyarlılığı aşırı yüksektir ve en küçük faiz değişiminde ülke terk edilir; eksik sermaye hareketliliğinde ise faiz oranlarında büyük değişimler olmadıkça sermaye akımları sınırlı kalır. Ödemeler bilançosu doğrusu (BP), dış dengeyi sağlayan farklı faiz oranları ve milli gelir kombinasyonlarını gösteren pozitif eğimli bir doğrudur. Pozitif eğimin temel nedeni, milli gelir artışının ithalatı artırarak cari açık yaratması, bu açığın kapatılması için ise faiz oranlarının artırılarak dışarıdan sermaye çekilmesinin zorunlu olmasıdır. BP doğrusunun sağında ödemeler bilançosu açığı, solunda ise ödemeler bilançosu fazlası yer alır. BP doğrusunun eğimi sermaye hareketliliğinin derecesine göre şekillenir. Tam sermaye hareketliliğinde BP doğrusu yatay eksene dik (faiz oranına paralel) bir hal alır; tam sermaye hareketsizliğinde milli gelir eksenine dik (faiz oranları eksenine paralel) olur; eksik sermaye hareketliliğinde ise standart pozitif eğimli görünümünü korur. Dışa açık bir ekonomide iç denge, mal ve para piyasalarının tam istihdam denge milli gelir seviyesinde aynı anda dengeye gelmesiyle (IS ve LM doğrularının tam istihdam duvarı üzerinde kesişmesiyle) sağlanır. Dış denge ise BP doğrusu üzerinde gerçekleşir. Hem iç hem de dış dengenin aynı anda sağlanması, IS, LM ve BP doğrularının ve tam istihdam seviyesinin ortak bir noktada buluşmasıyla mümkündür. Dengenin sağlandığı noktanın dışındaki alanlar farklı makroekonomik durumları gösterir. Tam istihdam duvarının sağındaki alanlar aşırı istihdam (enflasyonist baskı) durumunu, solundaki alanlar ise eksik istihdam (işsizlik) durumunu temsil eder. Benzer şekilde BP doğrusunun üstü ödemeler bilançosu fazlasını, altı ise ödemeler bilançosu açığını gösterir. Örneğin, bir nokta hem tam istihdam duvarının sağında (aşırı istihdam) hem de BP doğrusunun altında (ödemeler bilançosu açığı) yer alabilir. Bu analitik çerçeve, ekonomi politikası yapıcılarının hem işsizlik/enflasyon sorunlarıyla mücadele etmesini hem de dış ödemeler dengesini gözetmesini gerektiren karmaşık politika karmalarını anlamada temel teşkil eder.