Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
19. yüzyıl boyunca Osmanlı Devleti'nin ekonomik ve mali kurumları, Batılılaşma hareketlerine dayanan bir kurumsal yapı sergilemiştir. Bu dönemde kurulan pek çok ekonomik kurum, özellikle de devletin borçlanması üzerinde doğrudan denetim kuran Düyun-u Umumiye gibi yapılar, Avrupa sermayesinin siyasi ve ekonomik tercihlerine uygun olarak Osmanlı ekonomisini şekillendirmiştir. Islahat ve Tanzimat Fermanları ile birlikte siyasal ve ekonomik gücün merkezi devletin elinde toplanması yönünde adımlar atılmış olsa da, 19. yüzyılın sonuna gelindiğinde Osmanlı ekonomisi kronikleşen bütçe açıkları ve dış bağımlılık sorunlarıyla karşı karşıya kalmıştır.
20. yüzyılın başlarında ise Osmanlı ekonomisi, Birinci Dünya Savaşı'nın yarattığı küresel ekonomik iklimden derinden etkilenmiştir. Bu dönem, küreselleşme hareketinin kesintiye uğradığı ve dünya genelinde korumacı politikaların yükseldiği 'Katastrof Çağı' olarak adlandırılmaktadır. Osmanlı Devleti de bu dönemde dışa açık liberal politikaları terk ederek milli iktisat ve korumacılık ilkelerini ön plana çıkarmıştır. 1908-1918 yılları arasını kapsayan bu dönem, devletin ekonomiye müdahalesi bakımından son derece etkili olan iktisat politikaları nedeniyle 'Milli İktisat Dönemi' olarak adlandırılmaktadır.
Milli İktisat Dönemi'nin temel belirleyicisi, yerel sermaye birikim sorununa yönelik çözüm arayışları ile iktisat ve maliye politikalarının bu doğrultuda şekillendirilmesidir. Dönemin temel iktisadi meseleleri, milli ticarete dayalı şirketleşmelerin teşvik edilmesi, yerli üretimin yabancı rekabetine karşı korunması ve bu yeni kurulan şirketlerin finansmanını sağlayacak milli bankacılık altyapısının oluşturulmasıdır.
1908-1918 dönemi, iktisadi hayatın millileştirilmesi ve iktisadi devlet modelinin oluşumu açısından kritik bir evredir. Bu dönemde uygulanan maliye ve iktisat politikalarında milli bir burjuva sınıfı yaratma amacı en ön planda yer almıştır. Devletin ekonomiye yönelik müdahaleleri, yerli sermayenin yabancı sermaye karşısında rekabet gücünü artırmayı ve yerli burjuvazinin gelişimini desteklemeyi hedefleyen düzenleyici önlemlerden oluşmaktadır.
Bu doğrultuda hayata geçirilen en radikal adımlardan biri kapitülasyonların kaldırılmasıdır. Kapitülasyonlar kaldırılıncaya kadar yabancı şirketler, Osmanlı topraklarında herhangi bir izne gerek duymaksızın istedikleri alanda serbestçe faaliyet gösterebiliyorlardı. Tüzel kişiliği olan bu yabancı şirketler, yabancı gerçek kişilere tanınan tüm imtiyaz ve muafiyetlerden sonuna kadar yararlanarak yerli şirketlere karşı ezici bir ticari üstünlük kurmuşlardı.
Yabancı şirketlerin sahip olduğu bu haksız avantajların başında, yerli şirketlerin ödemekle yükümlü olduğu Temettü Vergisi'ni (kazanç vergisi) ödememeleri ve yerli girişimcilerin tabi olduğu pek çok resim ve harçtan muaf tutulmaları gelmekteydi. Kapitülasyonların kaldırılmasıyla birlikte bu adaletsiz vergi muafiyetlerine son verilmiş ve yerli sermayenin yabancı rakipleriyle eşit koşullarda rekabet edebilmesinin önü açılmıştır.
Milli İktisat Dönemi'nde yabancı sermayenin kontrolsüz hareketlerini sınırlamak amacıyla önemli yasal düzenlemeler yapılmıştır. Özellikle yabancı sigorta şirketleri, kapitülasyonların arkasına sığınarak Osmanlı vatandaşlarıyla yaşadıkları uyuşmazlıklarda Osmanlı mahkemelerini yetkili kabul etmiyor, davaları kendi ülkelerindeki mahkemelere taşıyorlardı. Bu durum, haklarını arayamayan Osmanlı uyruklu sigortalıların mağdur olmasına ve piyasada hayali sigorta şirketlerinin türemesine yol açıyordu.
Bu olumsuzlukları gidermek amacıyla, yabancı şirketlerin kuruluş süreçleri sıkı kurallara bağlanmış ve sigorta şirketlerinin Ticaret Nezareti tarafından belirlenecek 15 bin ile 50 bin Osmanlı lirası arasındaki bir tutarı nakit veya devlet tahvili olarak Osmanlı Bankası'na teminat yatırması zorunlu kılınmıştır. Bu sayede hayali ve güvencesiz şirketlerin piyasadan elenmesi ve mali disiplinin sağlanması hedeflenmiştir.
Aynı dönemde, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin öncülüğünde mali gümrük politikasından iktisadi gümrük politikasına geçişi sağlayan yeni bir gümrük tarifesi yürürlüğe konulmuştur. Sadece devlet bütçesine gelir sağlamayı amaçlayan eski gümrük anlayışı terk edilerek, yerli sanayi ve tarımsal yatırımları korumayı hedefleyen korumacı bir gümrük rejimi uygulanmıştır. Hammaddesi yurt içinde bulunan malların üretimi teşvik edilmiş, bu malların ithal benzerlerine yüksek gümrük vergileri konulurken, halkın temel ihtiyaç maddelerine ise daha ılımlı ithalat vergileri uygulanmıştır. Bu yeni gümrük rejimi 1916-1924 yılları arasında sekiz yıl boyunca yürürlükte kalmıştır.
Birinci Dünya Savaşı'nın yarattığı olağanüstü koşullarda, karaborsacılık ve stokçuluk yoluyla haksız kazanç elde edilmesini önlemek amacıyla 1915 yılında Men-i İhtikâr Heyeti kurulmuştur. Bu heyet, savaş yıllarında ortaya çıkan aşırı fiyat artışlarını ve spekülatif kazançları engellemeye çalışmıştır. Heyetin en somut sosyo-ekonomik çıktısı, Müslüman-Türk iş adamlarının gayrimüslim rakiplerine karşı piyasada rekabet üstünlüğü kazanmasına zemin hazırlaması olmuştur.
1914 yılında çıkarılan 'Ecnebi Anonim ve Sermayesi Eshama Münkasim Şirketler ile Ecnebi Şirketleri Hakkında Kanun' uyarınca, yabancı şirketlerin Osmanlı topraklarında faaliyet gösterebilmeleri için Osmanlı anonim şirketi statüsüne geçmeleri zorunlu kılınmıştır. Esas faaliyet merkezi Osmanlı sınırları içinde olan yabancı şirketlere, kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren üç ay içinde bu dönüşümü tamamlama şartı getirilmiştir. Ayrıca altyapı hizmeti sunan imtiyazlı yabancı şirketlerin net kazançları üzerinden %5 oranında Temettü Vergisi alınmaya başlanmıştır.
Milli şirketlerin kurulması ve finansmanının desteklenmesi amacıyla Heyet-i Mahsusa-i Ticariye Şirketi kurulmuştur. Bu şirket, yeni kurulan milli anonim şirketlerin ihtiyaç duyduğu temel tüketim maddelerini üreterek ve elde ettiği kârı bu şirketlere aktararak finansal destek sağlamıştır. 1918 yılında kurulan İtibari Milli Bankası ise hem milli şirketlerin finansman ihtiyacını karşılamış hem de Osmanlı ekonomisinde bir nevi merkez bankası işlevi üstlenmiştir. Bu politikalar sayesinde 1914-1918 yılları arasında 123 yeni anonim şirket kurulmuş ve bu şirketlerin büyük çoğunluğu Türk-Müslüman eşraf tarafından hayata geçirilmiştir.