Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Osmanlı İmparatorluğu'nun mali idari yapılanması vilayetler, sancaklar ve kazalar olmak üzere üç temel idari birimden oluşmaktadır. Bu yapının en üst düzey mali sorumlusu Defterdar'dır. Vilayet düzeyindeki mali teşkilat, idari olarak doğrudan Maliye Nezareti'ne bağlı olmakla birlikte, yerel yönetim mekanizması içinde vilayetin valisine de tabidir. Merkezi hükümet, mali idare ve bütçe planlaması açısından vilayetlerden tamamen bağımsız bir yapı sergiler. Bu bağımsızlığın bir sonucu olarak, her vilayet kendi yerel bütçesini kendisi tanzim etmek ve yönetmekle yükümlüdür.
Sancak düzeyine inildiğinde, mali işlerin yürütülmesinden ve vergilerin toplanmasından sorumlu olan gerçek tahsil memuru muhasebecidir. Sancaklarda toplanan vergilerden elde edilen varidat (gelir) fazlası, doğrudan bağlı bulunulan vilayete teslim edilir. Kazalarda ise mali işleri yürüten malmüdürü, kazanın en yüksek idari amiri olan kaymakama bağlı olarak görev yapar. Malmüdürü ve kaymakam, kendi yetki alanlarındaki kazalarda vergileri adil bir şekilde tevzi etmek (dağıtmak) ve matrahları belirlemekle memurdurlar.
Vergilerin halktan fiilen toplanması görevi ise köy muhtarları tarafından yerine getirilir. Ancak köy muhtarları devletin resmi memuru statüsünde değildir. Bu hukuki statüleri nedeniyle, muhtarların vergileri toplarken mükelleflere karşı doğrudan kamu gücünü kullanma veya zorlayıcı tedbirlere müracaat etme yetkileri bulunmamaktadır. Genel bütçe hazırlık süreci ise iki yılda bir maliyede toplanan özel bir encümen tarafından yürütülür. Bu encümen, farklı bakanlıklardan gelen bütçe tasarılarını esas alarak devletin genel bütçesini nihai haline getirir.
19. yüzyıl boyunca Osmanlı maliye teşkilatı; para politikası, borçlanma politikası, vergi politikası ve kriz dönemlerinde alınan önlemler olmak üzere dört temel alanda doğrudan mali tedbirler uygulamıştır. Bu tedbirlerin ilki olan 1840 Para Reformu ile piyasadaki madeni paraların ayarı yükseltilmiş ve 110 kuruş, 1 İngiliz Sterlini'ne eşitlenmiştir. Devlet, bu yeni belirlenen parite üzerinden sikke bastırılacağını taahhüt etmiş ve reformun bir parçası olarak eski düşük ayarlı madeni paraları piyasadan hızla çekmeye başlamıştır. Bu reform sürecinde ticaret erbabının finansman ihtiyaçlarını karşılamak ve bono işlemlerini yürütmek amacıyla İstanbul Bankası kurulmuştur.
İç borçlanmayı finanse etmek amacıyla bu dönemde Sehim ve Sergi adı verilen iç borçlanma senetleri piyasaya sürülmüştür. Sergi senetleri, devletin satın aldığı mal veya hizmetlerin karşılığında hak sahiplerine verdiği bir çeşit resmi bono niteliğindeydi. Sehim ise kaydı hayat şartıyla, yani hak sahibinin ömrü boyunca faiz geliri elde etmesini sağlayan resmi bir senet türüydü. Bu borçlanma enstrümanlarında temel faiz ilkesi olarak 'Helali Saat Fiyatı' uygulaması benimsenmiştir.
Helali Saat Fiyatı uygulamasına göre, ihraç edilen borç senedinin üzerinde borç miktarının ve vadesinin yanı sıra, değişen faiz oranlarının vadesine göre hesaplanan faiz tutarı da açıkça yer almaktaydı. Bu dönemde ticari işlemler için belirlenen ve ticaret mahkemelerince yasal olarak kabul edilen resmi faiz oranı %12 olarak uygulanmıştır. Bu düzenlemelerle borçlanmanın kurumsal bir çerçeveye oturtulması hedeflenmiştir.
Osmanlı İmparatorluğu'nun 1854-1875 yılları arasında yürüttüğü yoğun dış borçlanma politikası ve ülkeye giren doğrudan yabancı sermaye, Osmanlı ekonomisinin dünya kapitalist sistemine entegrasyonunu büyük ölçüde hızlandırmıştır. Bu dönemde toplamda 5.297.676.500 Frank tutarında dış borçlanma gerçekleştirilmiş olmasına rağmen, aracı komisyonları ve düşük ihraç değerleri nedeniyle Osmanlı hazinesine net gelir olarak giren miktar sadece 2.300.000.000 Frank civarında kalmıştır. İmparatorluğun borçlanma şartları diğer ülkelere kıyasla son derece ağır olup, faiz oranları %15 ile %20 gibi piyasa ortalamasının çok üzerinde gerçekleşmiştir.
İlk dış borçlanma olan 1854 borçlanmasının bütçe açıklarını kapatmada yetersiz kalması üzerine, Osmanlı Devleti Kırım Savaşı'nın yarattığı olağanüstü askeri harcamaları finanse edebilmek amacıyla 27 Haziran 1855 tarihinde ikinci kez dış borçlanmaya gitmiştir. Bu borçlanma sarmalı 1870'li yıllar boyunca artarak devam etmiştir. Osmanlı Devleti, cari harcamalarını ve eski borçlarının taksitlerini ödeyebilmek için sürekli olarak Avrupa piyasalarından yeni fonlar temin etmek zorunda kalmıştır.
Bu süreçte Avrupa piyasalarından sağlanan fonların geri dönüş hızı yavaşlamış, borsa spekülasyonları ve bankacılık sistemindeki yapısal hatalar Osmanlı maliyesini tam bir çıkmaza sürüklemiştir. Nihayetinde 1875 yılında Osmanlı Devleti borçlarının faiz ve anapara taksitlerini ödeyemeyeceğini ilan etmiş (moratoryum) ve bu iflas ilanı ile birlikte dış borçlanma dönemi kapanarak Osmanlı ekonomisi Avrupalı alacaklıların tek taraflı mali denetimine girmeye başlamıştır.
Osmanlı Devleti, bütçe açıklarını kapatmak ve hazine gelirlerini artırmak amacıyla vergi politikalarında köklü değişikliklere gitmiştir. Bu doğrultuda 1867 yılında çıkarılan yeni bir düzenleme ile vakıf mallarının miras yoluyla intikal hakları yedinci dereceye kadar olan akrabaları kapsayacak şekilde genişletilmiştir. Bu genişletmeye karşılık, vakıf sahiplerine bir defaya mahsus olmak üzere vakıf gelirlerinin %15'i oranında özel bir vergi yükümlülüğü getirilmiştir. Vakıf sahipleri bu vergiyi 1868 yılında %5, takip eden 1869-1872 yılları arasında ise her yıl %2,5 oranında olmak üzere 5 eşit taksitte, Aşar vergisi tahsilat sistemine dahil edilerek ödemişlerdir.
Dış ticaret vergilendirmesinde ise Avrupa devletlerinin Babıali üzerindeki siyasi ve ekonomik baskıları belirleyici olmuştur. Yapılan ikili ticaret anlaşmaları uyarınca, Osmanlı limanlarına giriş yapan yabancı mallardan sadece ilk giriş noktasında malın değeri üzerinden %8 oranında bir gümrük vergisi alınması kararlaştırılmıştır. Bu vergiyi ödeyen yabancı mallar İmparatorluk sınırları içinde hiçbir ek vergi, resim veya harç ödemeden serbestçe dolaşım hakkı elde etmiştir.
Bu durum gümrük gelirlerinde büyük bir düşüşe yol açınca, Sadrazam Şirvanizade Mehmet Rüştü Paşa yerli ticareti canlandırmak amacıyla vilayet sınırlarında alınan dâhili gümrük vergilerinin kaldırılmasını önermiştir. Dâhili gümrüklerin kaldırılmasıyla ortaya çıkan 35 bin keselik altın kaybını telafi etmek amacıyla, tarımsal üretimden alınan Aşar vergisi oranı %10'dan %12,5'e yükseltilmiş ve bu sayede 350 bin kese ek gelir elde edilerek bütçe açığı kapatılmaya çalışılmıştır.
1875 Finansal Krizi'nin patlak vermesinin ardından Osmanlı hükümeti acil olarak iki temel tedbiri hayata geçirmiştir. İlk olarak, padişahın şahsi bütçesi olan Hazine-i Hassa'dan Devlet Hazinesi'ne 7 milyon konsolit hibe edilmiştir. İkinci olarak ise vakıf mallarının yönetimi ve gelirleri kamu idaresine devredilmiştir. Hükümet, 5 Ekim 1880 tarihine kadar sürecek 5 yıllık bir dönem boyunca devlet borçlarının faizlerinin sadece yarısını nakit olarak ödeyeceğini, kalan yarısı için ise %5 faizli borç senetleri vereceğini ilan etmiştir. Bu karar tahvillerin borsadaki değerini anında %30 oranında düşürmüştür.
1875 ile 1881 yılları arasındaki bu geçiş dönemi mali tarihte 'İki Kararname Arası Devir' olarak adlandırılır. Berlin Kongresi'nde (1878) Avrupalı devletlerin baskısıyla Osmanlı borçlarının yapılandırılması gündeme gelmiş ve Berlin Antlaşması ile Bulgaristan, Sırbistan ve Karadağ gibi Osmanlı'dan ayrılan devletlere de borç payı aktarılmıştır. Bu süreçte iç borçları tasfiye etmek amacıyla 10 Kasım 1879 tarihinde Osmanlı Bankası ve Galata Bankerleri ile Rüsum-u Sitte İdaresi kurulmuştur.
Rüsum-u Sitte İdaresi anlaşması ile tuz, tütün, damga resmi, alkol vergisi, balıkçılık vergisi ve ipek kozası vergisi olmak üzere altı temel dolaylı verginin (Rüsum-u Sitte) işletilmesi ve toplanması 10 yıl süreyle Galata Bankerlerine bırakılmıştır. Bu idare, Osmanlı Devleti'nin egemenlik haklarını ve kamu gelirlerini doğrudan yabancı ve yerli alacaklıların denetimine bırakan ilk resmi kurumsal yapı olması açısından büyük önem taşımaktadır.
Osmanlı Devleti'nin borç krizine kalıcı bir çözüm bulmak amacıyla alacaklı delegeleriyle yürüttüğü müzakereler sonucunda 20 Aralık 1881 tarihinde Muharrem Kararnamesi ilan edilmiştir. Bu kararname ile Osmanlı Devleti'nin toplam 191 milyon sterlin tutarındaki dış borç yükü 106 milyon sterline indirilerek konsolide edilmiştir. Kararnamenin en radikal adımı ise borçların tahsilatını ve yönetimini üstlenmek üzere bağımsız bir uluslararası kuruluş olan Düyun-u Umumiye İdaresi'nin (Düyun-u Umumiye Konseyi) kurulması olmuştur.
Düyun-u Umumiye Konseyi; tuz ve tütün tekellerinin yanı sıra damga resmi, alkol vergisi, balık vergisi ve belirli bölgelerdeki ipek aşarı gelirlerini doğrudan toplama, yönetme ve saklama konusunda mutlak yetkili kılınmıştır. Konsey, tuz tekelini doğrudan kendi personeliyle yönetirken, tütün tekelinin işletme hakkını 27 Mayıs 1883'te yapılan bir anlaşmayla Viyana'daki Crédit Anstalt, Berlin'deki S. Bleichröder Bankası ve Osmanlı Bankası ortaklığında kurulan Tütün Rejisi'ne devretmiştir. Reji, Düyun-u Umumiye'ye her yıl 750 bin lira sabit kira ve kâr payı ödemiştir.
Düyun-u Umumiye İdaresi zamanla sadece bir borç tahsilat ofisi olmaktan çıkmış, Osmanlı ekonomisinde yabancı yatırımları yönlendiren ve kilometre güvencesi (garantisi) sistemiyle demiryolu projelerini finanse eden devasa bir ekonomik aktöre dönüşmüştür. Demiryolu hatlarının geçtiği bölgelerdeki Aşar vergilerinin toplanması görevi de Düyun-u Umumiye'ye verilmiştir. Bu uluslararası mali denetim mekanizması, Osmanlı Devleti'nin ekonomik bağımsızlığını büyük ölçüde sınırlandırmış ve 1896 yılında yaşanan ikinci büyük mali krizle yeni bir evreye girmiştir.