İnfografik
← Ünite 7
Maliye Tarihi

Ünite 7: Osmanlı Ekonomisinde Maliye Politikası

1840 Para Reformu Paritesi
1840 yılında gerçekleştirilen para reformu ile Osmanlı Devleti madeni paraların ayarını yükseltmiş ve 110 kuruşu 1 İngiliz Sterlini'ne eşitlemiştir. Bu parite üzerinden yeni sikkelerin basılması taahhüt edilmiştir.
1854-1875 Borçlanma Kaybı
1854-1875 yılları arasında Osmanlı Devleti toplam 5.297.676.500 Frank dış borçlanma yapmış, ancak yüksek komisyonlar ve kesintiler nedeniyle hazineye net olarak sadece 2.300.000.000 Frank girebilmiştir.
Kırım Savaşı Borçlanması
İlk dış borçlanmanın yetersiz kalması üzerine Osmanlı Devleti, Kırım Savaşı'nın getirdiği askeri harcamaları finanse etmek amacıyla 27 Haziran 1855 tarihinde ikinci kez dış borçlanmaya gitmiştir.
Yasal Faiz Oranı Sınırı
19. yüzyılda Osmanlı ticaret mahkemeleri tarafından ticari işlemlerde uygulanabilecek ve yasal olarak kabul edilen en yüksek faiz oranı %12 olarak belirlenmiştir.

Anahtar Kavramlar

DefterdarOsmanlı mali idare yapısında vilayet düzeyindeki tüm mali işlerden, bütçe tanziminden ve gelirlerin toplanmasından sorumlu olan en üst düzey mali görevlidir.
VaridatOsmanlı maliyesinde devletin veya yerel idari birimlerin vergi, harç ve diğer kaynaklardan elde ettiği her türlü kamu gelirini ifade eden terimdir.
SehimOsmanlı Devleti'nin iç borçlanmayı finanse etmek amacıyla ihraç ettiği, alıcısına kaydı hayat şartıyla yani ömür boyu düzenli faiz geliri sağlayan resmi borç senedidir.
SergiDevletin satın aldığı mal veya hizmetlerin bedeline karşılık hak sahiplerine nakit ödeme yerine verdiği, piyasada el değiştirebilen bir tür kısa vadeli hazine bonosudur.
Helali Saat FiyatıBorç senedinin üzerinde anapara ve vadenin yanı sıra, değişen faiz oranlarına göre hesaplanmış faiz tutarının da açıkça yazılması esasına dayanan Osmanlı borçlanma ilkesidir.
İstanbul Bankası1840 Para Reformu sonrasında piyasada ticaretle uğraşanların finansman ihtiyaçlarını karşılamak ve bono işlemlerini yürütmek amacıyla kurulan ilk bankacılık girişimidir.
Aşar VergisiOsmanlı Devleti'nde tarımsal üretim üzerinden genellikle %10 oranında alınan, bütçe açıklarını kapatmak için zaman zaman %12,5 seviyesine kadar yükseltilen en önemli doğrudan vergidir.
Dâhili Gümrükİmparatorluk sınırları içerisindeki vilayetler arasında taşınan yerli mallardan alınan ve yerli ticareti zorlaştırdığı için 19. yüzyılda kaldırılan iç gümrük vergisidir.
Hazine-i HassaOsmanlı padişahının şahsi gelir ve giderlerinin yönetildiği, devlet hazinesinden ayrı tutulan özel saray hazinesidir.
MoratoryumBir devletin borçlarını, faizlerini veya anapara taksitlerini vadesi geldiğinde ödeyemeyeceğini resmi olarak ilan ederek ödemeleri ertelemesi durumudur.
İki Kararname Arası DevirOsmanlı mali tarihinde 6 Ekim 1875 moratoryum ilanı ile 20 Aralık 1881 Muharrem Kararnamesi'nin ilanı arasında geçen 6 yıllık borç kriz dönemidir.
Berlin Antlaşması13 Temmuz 1878'de imzalanan ve Osmanlı borçlarının bir kısmının Bulgaristan, Sırbistan ve Karadağ gibi ayrılan devletlere paylaştırılmasını öngören uluslararası antlaşmadır.
Rüsum-u Sitte İdaresi10 Kasım 1879'da Galata Bankerleri ve Osmanlı Bankası ile yapılan anlaşmayla altı temel dolaylı verginin yönetimini alacaklılara bırakan geçici borç yönetim kurumudur.
Rüsum-u SitteTuz, tütün, damga resmi, alkol vergisi, balıkçılık vergisi ve ipek kozası vergisi olmak üzere Rüsum-u Sitte İdaresi'ne devredilen altı temel dolaylı vergi grubudur.
Muharrem Kararnamesi20 Aralık 1881'de ilan edilen, Osmanlı dış borçlarını konsolide ederek indiren ve Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kurulmasını sağlayan tarihi belgedir.
Düyun-u Umumiye KonseyiMuharrem Kararnamesi ile kurulan, Avrupalı alacaklı temsilcilerinden oluşan ve Osmanlı'nın belirli kamu gelirlerini doğrudan toplayıp yöneten uluslararası kurulur.
Tütün Rejisi27 Mayıs 1883'te tütün tekelinin işletme hakkını Düyun-u Umumiye'den devralan, yabancı bankalar ve Osmanlı Bankası ortaklığındaki imtiyazlı şirkettir.
Kilometre GüvencesiOsmanlı hükümetinin demiryolu inşa eden yabancı şirketlere, işletilen her kilometre başına yıllık belirli bir asgari kârı garanti etmesi sistemidir.
MültezimAşar gibi devlet vergilerini açık artırma yoluyla kiralayarak mükelleflerden toplama hakkını elde eden ve karşılığında devlete peşinat veya senet veren kişidir.
KonsolitOsmanlı Devleti'nin borç yapılandırmalarında ihraç ettiği, belirli bir vadeye bağlı olmaksızın düzenli faiz geliri sağlayan devlet tahvili türüdür.
1875 Mali KriziOsmanlı Devleti'nin bütçe açıkları ve borç sarmalı nedeniyle dış borç taksitlerini ödeyemeyerek iflas ettiğini açıkladığı büyük finansal krizdir.
1896 Mali KriziDüyun-u Umumiye'nin kurulmasından sonra Osmanlı maliyesinde yaşanan, dış borçlanma imkanlarının daralmasıyla belirginleşen ikinci büyük finansal krizdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Vakıf Vergisi Düzenlemesi

1867 yılında vakıf mallarının miras intikali 7. derece akrabalara kadar genişletilmiş, buna karşılık vakıf sahiplerine bir defaya mahsus %15 oranında ek vergi yükümlülüğü getirilmiştir.

Dış Ticarette %8 Gümrük Sınırı

Avrupa devletleri ile yapılan anlaşmalar uyarınca, Osmanlı limanlarına giren yabancı mallardan sadece ilk giriş noktasında %8 gümrük vergisi alınmış ve iç dolaşımda ek vergi alınması yasaklanmıştır.

Aşar Oranının Artırılması

Dâhili gümrüklerin kaldırılmasıyla oluşan 35 bin keselik altın kaybını telafi etmek amacıyla Aşar vergisi oranı %10'dan %12,5'e yükseltilerek 350 bin kese ek gelir sağlanmıştır.

1875 Faiz Kesintisi Kararı

5 Ekim 1875 tarihli kararla Osmanlı Devleti, 5 yıl boyunca borç faizlerinin sadece yarısını nakit ödeyeceğini, kalan yarısı için %5 faizli geçici borç senetleri vereceğini duyurmuştur.

Sarayın 7 Milyonluk Hibesi

1875 mali krizinin hemen ardından padişah, devlet hazinesini desteklemek amacıyla şahsi bütçesi olan Hazine-i Hassa'dan Devlet Hazinesi'ne 7 milyon konsolit değerinde hibe yapmıştır.

Rüsum-u Sitte'nin 10 Yıllık Süresi

10 Kasım 1879 tarihinde imzalanan anlaşmayla altı temel dolaylı verginin işletilmesi 10 yıl süreyle Galata Bankerleri ve Osmanlı Bankası'nın kurduğu Rüsum-u Sitte İdaresi'ne bırakılmıştır.

Muharrem Kararnamesi İndirimi

20 Aralık 1881 tarihli Muharrem Kararnamesi ile Osmanlı Devleti'nin toplam dış borç stoku 191 milyon sterlinden 106 milyon sterline indirilerek yeniden yapılandırılmıştır.

Tütün Rejisinin Yıllık Ödemesi

27 Mayıs 1883'te kurulan Tütün Rejisi, tütün tekelini işletme imtiyazı karşılığında Düyun-u Umumiye İdaresi'ne her yıl net 750 bin lira sabit kira ve kâr payı ödemeyi taahhüt etmiştir.

Fransız ve İngiliz Tahvil Payları

Osmanlı tahvillerinin yabancı yatırımcılar arasındaki dağılımında %40 pay ile Fransız yatırımcılar ilk sırada yer alırken, onları %30 pay ile İngiliz yatırımcılar takip etmiştir.

Demiryolu Kilometre Garantisi

Osmanlı hükümeti, demiryolu inşa eden yabancı şirketlere işletilen her kilometre başına yıllık 150 bin Frank gayrisafi kâr elde etme garantisi (kilometre güvencesi) vermiştir.

1907 Gümrük Vergisi Artışı

Avrupa devletleri ile 1907 yılında yapılan yeni gümrük anlaşması uyarınca, gümrük vergilerinde yapılan %3'lük artıştan elde edilen ek gelir doğrudan Düyun-u Umumiye Konseyi'ne bırakılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sehim ve Sergi ayrımına dikkat edin; Sehim ömür boyu (kaydı hayat) faiz getiren senetken, Sergi devletin mal/hizmet karşılığı verdiği bonodur.
  • İki Kararname Arası Devir yıllarını (1875-1881) mutlaka ezberleyin; bu dönem moratoryum ile başlayıp Muharrem Kararnamesi ile biter.
  • Rüsum-u Sitte İdaresi (1879) ile Düyun-u Umumiye İdaresi (1881) kuruluş yıllarını karıştırmayın; Rüsum-u Sitte Galata Bankerleri öncülüğünde iç borç için kurulmuştur.
  • Dış ticarette Avrupalı devletlere verilen %8 tek giriş gümrük vergisi imtiyazının, hazineyi Aşar vergisini %12,5'e yükseltmeye zorladığını unutmayın.
  • Düyun-u Umumiye'nin doğrudan yönettiği en önemli tekelin tuz tekeli olduğunu, tütün tekelini ise Tütün Rejisi adında yabancı bir ortaklığa devrettiğini aklınızda tutun.
  • Demiryolu yapımında yabancı şirketlere verilen kilometre güvencesinin (150 bin Frank) ödenmesinde Düyun-u Umumiye'nin Aşar vergisi toplama yetkisini kullandığını unutmayın.