İnfografik
← Ünite 6
Maliye Tarihi

Ünite 6: Osmanlı Ekonomisinde Dış Borçlar ve Bankacılık

1854 Kırım Savaşı ve İlk Dış Borç
Osmanlı Devleti, Kırım Savaşı'nın yarattığı olağanüstü askeri harcamaları karşılamak amacıyla tarihinin ilk dış borçlanmasını 1854 yılında gerçekleştirmiştir. Rothschild firması aracılığıyla Londra piyasasından alınan bu borcun miktarı 1.100.000 İngiliz Sterlini'dir.
1852 Başarısız Borçlanma Teşebbüsü ve Tazminat
Osmanlı Devleti'nin 1852'de İstanbul Bankası'na olan borçlarını ödemek için Paris ve Londra merkezli bankerlerle başlattığı 55 milyon franklık borçlanma girişimi, Padişah Sultan Abdülmecid'in onay vermemesi üzerine iptal edilmiştir. Bu iptal nedeniyle Osmanlı Devleti, Avrupalı bankerlere hiç kullanmadığı kredi için 2.200.000 Frank tazminat ödemek zorunda kalmıştır.
Mirés Vakası (1860 Mali Krizi)
1860 yılında yaşanan mali sıkışıklığı aşmak için Fransız banker Mirés ile 400 milyon franklık bir borç anlaşması yapılmış, karşılığında gümrük, tuz ve ipek gelirleri teminat gösterilmiştir. Ancak tahvillerin Avrupa borsalarında satılamaması ve Mirés'in Fransa'da tutuklanması üzerine bu borçlanma girişimi fiyaskoyla sonuçlanmıştır.
1847 İstanbul Bankası'nın Kuruluşu
Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk modern bankası olan İstanbul Bankası (Banque de Constantinople), Galata Bankerleri Jacques Aléon ve Theodore Baltazzi tarafından hazine borçlanma ihalesinin kazanılmasıyla 1847 yılında kurulmuş, ancak sermaye yetersizliği ve 1852 kambiyo krizi nedeniyle iflas etmiştir.

Anahtar Kavramlar

Galata Bankerleriİstanbul'un Galata semtinde yerleşik olan, Osmanlı Devleti'nin iç ve dış borçlanma ihalelerinde, kısa vadeli avans temininde ve hazineye teminat mektubu sağlanmasında aktif rol oynayan, modern bankacılık öncesi dönemin en güçlü yerel finansal aktörleridir.
Tahsis-i Ayar1843 yılında Osmanlı Devleti'nin çift metalli para sistemine geçerek 1 altın lirayı 100 gümüş kuruşa eşitlemesi ve böylece yerel para biriminin değerini sabitleyerek uluslararası finansal sistemle uyumlu hale getirmesi işlemidir.
Galata Borsası19. yüzyılda İstanbul'da kurulan, telgraf hatlarıyla Londra ve Paris borsalarına bağlı olan, işlemlerinden vergi alınmaması nedeniyle bankalarla büyük bir rekabet içinde olan Osmanlı'nın ilk modern borsasıdır.
Para VakıflarıOsmanlı Devleti'nde nakit sermayeyi faiz (nemalandırma) karşılığında tüccar, mültezim ve girişimcilere borç vererek işleten, geleneksel dönemin ilk organize iç borçlanma ve kredi sağlama kurumlarıdır.
MoratoryumBir devletin borçlarını ve faiz ödemelerini planlanan vadede ödeyemeyeceğini, ödemeleri tek taraflı olarak askıya aldığını veya ertelediğini ilan etmesidir; Osmanlı Devleti bu durumu 1875 yılında ilan etmiştir.
KaimeOsmanlı Devleti'nin bütçe açıklarını kapatmak amacıyla piyasaya sürdüğü, faiz getirisi olan ve kağıt para gibi tedavül eden ilk iç borçlanma senetleridir.
SarraflarOsmanlı para piyasasında farklı paraların değişimini yapan, paraların ayarını ve değerini denetleyen, ticaretin ve iltizam sisteminin finansmanı için faizle borç veren geleneksel finansörlerdir.
Evrak-ı NakdiyeBirinci Dünya Savaşı döneminde (1915 yılından itibaren) Osmanlı Devleti tarafından piyasaya sürülen, karşılığı altın veya Alman hazine bonoları olan kağıt para ve hazine bonolarıdır.
KonsolitOsmanlı Devleti'nin iç ve dış borçlanma süreçlerinde ihraç ettiği, Galata Borsası'nda yoğun olarak işlem gören ve yüksek spekülatif kârlar sağlayan devlet tahvilleridir.
Deruhte EtmekBir kurumun, şirketin veya bankanın tüm hak, yükümlülük, borç ve faaliyetlerini başka bir güçlü finansal kuruluş tarafından üstlenilmesi, devralınması işlemidir.
MültezimOsmanlı Devleti'nin iltizam sistemi kapsamında belirli bölgelerin vergilerini toplama hakkını ihale yoluyla peşin ödeme yaparak satın alan ve bu finansman için sarraflardan borçlanan girişimcilerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Osmanlı Bankası'nın Sermaye Gücü

1863 yılında kurulan Osmanlı Bankası'nın ihraç edilen hisse senetlerinin toplam değeri 10 milyon İngiliz Sterlini (250 milyon Fransız Frangı) olup, bankanın fiilen ödenmiş sermayesi ise 5 milyon İngiliz Sterlini (125 milyon Fransız Frangı) olarak belirlenmiştir.

1914 Son Banknot İhracı

Osmanlı Bankası, Osmanlı Devleti'nin resmi merkez bankası sıfatıyla son banknot ihraç işlemini 1914 yılında gerçekleştirmiştir. Bu son ihraçta piyasaya toplamda 57 bin adet 1 liralık kağıt banknot sürülmüştür.

1947 Banknotların Altın Karşılığı Toplanması

Osmanlı Bankası'nın tedavüle çıkardığı kağıt paralar, Osmanlı Devleti yıkıldıktan sonra da toplanmaya devam etmiş ve en nihayetinde 1947 yılında çıkarılan Bakanlar Kurulu kararıyla, piyasada kalan tüm banknotlar altın karşılığı ödenerek tamamen imha edilmiştir.

1854-1875 Dönemi Borçlanma İstatistiği

Osmanlı Devleti, ilk dış borçlanmayı yaptığı 1854 yılından, mali iflasını açıklayarak ödemeleri durdurduğu 1875 yılına kadar geçen 21 yıllık kısa sürede Avrupa piyasalarından toplam 15 kez büyük dış borçlanma gerçekleştirmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • İlk dış borçlanma tarihi olan 1854 yılını ve gerekçesi olan Kırım Savaşı'nı mutlaka aklınızda tutun; sınavlarda en çok sorulan klasik sorulardan biridir.
  • Osmanlı'da kurulan ilk modern bankanın 1847 tarihli İstanbul Bankası olduğunu, kurucularının ise Aléon ve Baltazzi olduğunu unutmayın.
  • Galata Borsası ile bankalar arasındaki en büyük farkın 'vergi muafiyeti' olduğunu bilin; borsa işlemlerinin vergisiz olması ona rekabet üstünlüğü sağlamıştır.
  • Osmanlı Bankası'nın sadece bir borç aracı değil, aynı zamanda para basma (banknot ihraç etme) yetkisine sahip fiili bir Merkez Bankası olduğunu unutmayın.
  • 1852'deki ilk borçlanma girişiminin padişah onayı olmadığı için iptal edildiğini ve Osmanlı'nın bu yüzden hiç para almadan 2.200.000 Frank tazminat ödediğini unutmayın.
  • Osmanlı Bankası'nın bastığı banknotların tamamen piyasadan çekilmesinin Cumhuriyet döneminde, 1947 yılında Bakanlar Kurulu kararıyla ve altın karşılığında yapıldığını aklınızda bulundurun.