Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Osmanlı İmparatorluğu, 1838 yılında imzalanan Balta Limanı Ticaret Anlaşması'ndan itibaren uzun yıllar boyunca dışa açık ve liberal bir iktisat politikası izlemiştir. Ancak 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte bu serbest ticaret düzeni radikal bir biçimde değişmiş ve Osmanlı ekonomisi hızla içe kapanmıştır. Bu yeni dönem, 'iktisadi milliyetçilik' veya 'milli iktisat' olarak adlandırılmaktadır.
Savaş ekonomisi koşulları altında fiyat istikrarının bozulması, tarımsal üretimin gerilemesi, işgücü yetersizliği ve ciddi gelir kayıpları gibi yapısal sorunlar baş göstermiştir. Bu sorunlara karşı geliştirilen çözüm önerileri, liberal yaklaşımlardan vazgeçilerek devlet müdahalesini ve milli sermaye birikimini önceleyen politikalara geçilmesini zorunlu kılmıştır.
Bu dönemde yaşanan iktisadi dönüşüm sadece geçici bir savaş dönemi tedbiri olmamış, aynı zamanda Lozan Konferansı'nda da ele alınarak Ankara'da kurulacak olan yeni Türk devletinin temel iktisadi ilkelerine ve korumacı yapısına zemin hazırlamıştır.
Osmanlı Devleti, savaşın başlamasıyla birlikte egemenliğini kısıtlayan en büyük engellerden biri olan kapitülasyonları 1914 yılında tek taraflı olarak kaldırmıştır. Yabancı devlet vatandaşlarına ve şirketlerine tanınan adli, mali ve ticari imtiyazların sonlandırılmasıyla, yabancı sermayeli işletmelerin Osmanlı şirketleriyle eşit koşullarda rekabet etmesi ve Osmanlı mevzuatına tabi olması sağlanmıştır.
Mali bağımsızlığı güçlendirmek adına 1915 yılında gümrük tarifelerinde önemli bir reform yapılmıştır. Gümrük vergilerinin ithal edilen malın değerine göre alındığı 'ad-valorem' matrah yapısı terk edilerek, günün değişen iktisadi ihtiyaçlarına göre esnek bir şekilde belirlenebilen yeni bir gümrük tarifesi sistemine geçilmiştir.
Aynı dönemde Osmanlı Devleti dış borç ödemelerini tek taraflı olarak durdurmuş ve Avrupalı alacaklıların kurduğu Düyun-u Umumiye İdaresi'nin faaliyetlerini savaş boyunca askıya almıştır. Bu adımlar, devletin mali kaynaklarını doğrudan savaşın finansmanına yönlendirmesini kolaylaştırmıştır.
Savaş döneminde Osmanlı ekonomisi dört ana sorunla karşı karşıya kalmıştır: dış ticaret ve sanayi üretimindeki tıkanmalar, tarımsal üretimin çöküşü, başta İstanbul olmak üzere büyük kentlerin iaşe (gıda tedariki) sorunu ve kontrol edilemeyen enflasyon dalgası.
Savaş öncesinde en büyük ticaret ortakları olan İngiltere ve Fransa ile ilişkilerin kesilmesi, dış ticareti felce uğratmıştır. Sırbistan'ın 1915'te müttefik Almanya tarafından işgal edilmesiyle Almanya ile kara yolu bağlantısı kurulmuş, ancak dış ticaretin %90'ı tek bir ülkeye bağımlı hale gelmiştir. Sanayinin can damarı olan kömür üretimi ise savaş yıllarında %75'e varan oranlarda gerileyerek üretimi durma noktasına getirmiştir.
Erkek nüfusun cepheye çağrılması tarım ve sanayide devasa bir işgücü kaybına yol açmıştır. Bu açığı kapatmak için kadınların işgücüne katılımı teşvik edilmiştir. Tarımda kullanılan binek ve çeki hayvanlarına devlet tarafından el konulması ve ekili alanların daralması nedeniyle 1918 yılına gelindiğinde buğday üretimi %40, tütün, fındık ve pamuk gibi ticari ürünlerin üretimi ise %50'den fazla azalmıştır.
Ulaşım altyapısının yetersizliği ve demiryollarının askeri sevkiyatlara tahsis edilmesi, Anadolu'da üretilen gıda maddelerinin İstanbul gibi büyük tüketim merkezlerine ulaştırılmasını engellemiştir. Kentlerdeki gıda arzının azalması, fiyatların fahiş düzeyde artmasına ve yoksul kesimlerin açlık tehlikesiyle karşılaşmasına yol açmıştır.
Bu krizi çözmek amacıyla 1916 yılında 'Zirai-Muvakkat Kanunu' çıkarılmıştır. Bu kanunla birlikte büyük şirketlere ve toprak sahiplerine, belirli miktardaki tarım arazisini zorunlu olarak ekme, üretim için gerekli işgücünü ve araçları bizzat sağlama yükümlülüğü getirilmiştir. Devlet, bu yolla tarımsal üretimi zorunlu hale getirerek kentlerin iaşe ihtiyacını güvence altına almaya çalışmıştır.
Savaş harcamalarını karşılamak için kağıt para basılması (emisyon hacminin genişletilmesi), mal arzının azaldığı bir ortamda enflasyon sarmalını tetiklemiştir. 1914-1918 yılları arasında fiyatlar genel düzeyi yaklaşık 20 kat artmıştır. Kağıt para (kaime) hızla değer kaybetmiş; 1916 yılında 10 kuruş olan altın liranın kağıt para karşılığı, 1918 yılında 500 kuruşa fırlamıştır.
Enflasyonun yükselmesi, devletin nominal vergi gelirlerinin reel değerini eritmiş ve ciddi vergi kayıplarına yol açmıştır. Devlet, bütçe açıklarını kapatabilmek için memur ve çalışanların maaşlarında büyük kesintilere gitmiştir. Savaşın son iki yılında ücretlilerin satın alma gücü %80 oranında gerilemiş, bu durum toplumsal sefaleti derinleştirmiştir.
İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin 1916 yılında düzenlediği kongre, savaş devletçiliği ve milli iktisat politikalarının kurumsallaşması açısından tarihi bir dönüm noktasıdır. Kongrede, Osmanlı'yı savaşa sürükleyen nedenlerin başında kapitülasyonlar ve yabancı devletlerin ekonomik vesayeti olduğu vurgulanmıştır.
Kongrede açıklanan iktisadi önlemler paketi kapsamında; enflasyonla mücadele edilmesi, temel gıda maddelerinde narh (tavan fiyat) ve karne uygulamasına geçilmesi, yeni milli anonim şirketlerin kurulması, demiryolları, limanlar ve dokların millileştirilmesi kararlaştırılmıştır.
Ayrıca kamu finansmanını desteklemek amacıyla dış borç yerine iç borçlanma yöntemlerine başvurulması ve ulusal kimlik vurgusuyla piyasaya doğrudan müdahale edilmesi benimsenmiştir. Bu kararlar, devletin sosyal devlet rolünü üstlenerek piyasayı düzenlemesini amaçlamıştır.