Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Ticaret hukuku, tacir olan kişilerle tacir olmayan kişileri farklı kurallara tabi tuttuğundan, kimlerin tacir olduğunun tespiti büyük önem taşır. Bir işletmesi bulunmayan gerçek kişilerin kural olarak tacir sıfatını taşıması mümkün değildir. İşletmesi ticari işletme vasfını haiz olan kişiler tacir, işletmesi ticari işletme vasfını haiz olmayan kişiler ise esnaf olarak nitelendirilir.
Türk Ticaret Kanunu'nun (TK) 15. maddesine göre; ister gezici olsun ister bir dükkânda veya sokağın belirli yerlerinde sabit bulunsun, ekonomik faaliyeti sermayesinden fazla bedeni çalışmasına dayanan ve geliri ilgili kararnamede gösterilen sınırı aşmayan sanat veya ticaretle uğraşan kişi esnaftır. Ticaret hukuku kuralları kural olarak esnaflara uygulanmaz ve esnaflar ticaret hukuku dersinin ana konuları arasında yer almaz.
Günlük hayatta sıklıkla kullanılan 'kuyumcu esnafı' gibi terimlerdeki 'esnaf' kelimesi hukuki bir anlam taşımaz; aksine belirli bir sınıf taciri ifade etmek için kullanılır. Bu durum, hukuki anlamdaki esnaf ya da tacir kavramı ile karıştırılmamalıdır. Esnaflar hakkında kural olarak ticaret hukuku hükümleri uygulanmasa da, tacirlere özgü bazı maddeler kanuni istisnalar gereği esnaflara da uygulanabilmektedir.
Bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten kişiye gerçek kişi tacir denir (TK m. 12/1). Ticaret işletmesi bir gerçek kişi adına işletiliyorsa o kişi tacirdir. Birden fazla kişi bir ticari işletmeyi birlikte işlettiğinde, işletenlerin her biri ayrı ayrı tacir sıfatını iktisap eder. Buna karşılık, ticari işletmeyi başkası adına işleten yöneticiler (örneğin anonim şirket müdürü veya yönetim kurulu üyesi) tacir olmazlar.
Gerçek kişiler bakımından tacir sıfatının kazanılmasında ticaret siciline tescil kurucu değil, açıklayıcı bir etkiye sahiptir. Kişi ticari işletmeyi kurup açtığında, yani işletme faaliyete geçtiğinde tacir sıfatını kazanır. Her ne kadar açılıştan sonra 15 gün içinde tescil zorunluluğu bulunsa da, tescilden önce işletmeyi fiilen işletmeye başlayan kişi o andan itibaren tacir sayılır.
Tacir olmak kişinin tercih edebileceği bir durum değildir, çünkü tacir olmanın külfetleri nimetlerinden çok daha fazladır. Gerçek kişilerde tacir sıfatı, işletme faaliyetinin terk edilmesiyle sona erer. Ticareti terk eden bir tacir durumu 15 gün içinde ticaret siciline bildirmeli ve bir mal beyanında bulunmalıdır; bu kişilere karşı 1 год (bir yıl) içinde iflas yoluyla takip yapılabilir.
Fiilen işletmeye başlamamış olsalar dahi bazı kişiler kanun gereği tacir sayılırlar. Bir ticari işletmeyi kurup açtığını sirküler, gazete, radyo, televizyon ve diğer ilan araçlarıyla halka bildirmiş veya ticaret siciline tescil ettirerek durumunu ilan etmiş olan kimseler, fiilen faaliyette olmasalar bile tacir sayılırlar (TK m. 12/2).
Bunun yanında, bir ticari işletme açmış gibi kendi adına ya da hukuken var sayılmayan şirketler adına ortak sıfatıyla işlem yapan kimseler, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olurlar (TK m. 12/3). Bu kişiler hukuken tacir olmasalar da tacir gibi sorumlu tutulmanın tüm sonuçlarına katlanırlar.
Ticaret yapmaktan menedilen kişilerin durumu da benzerdir. Kişisel durumları veya meslekleri gereği kanuni bir yasağa aykırı şekilde ya da izin alması gerekirken izin almadan ticari işletme işleten devlet memurları gibi kişiler de tacir sayılırlar. Bu kişiler tacir olmanın tüm külfetlerine katlanmak zorunda kalırlar.
Türk Medeni Kanunu gereğince örgütlenmiş kişi toplulukları ve bağımsız mal toplulukları özel hükümler uyarınca tüzel kişilik kazanır. Ticaret şirketleri (kollektif, komandit, anonim, limited, kooperatif) ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik ve tacir sıfatı kazanır; buradaki tescil kurucu niteliktedir.
Amacına varmak için ticari bir işletme işleten vakıflar ve dernekler de tacir sıfatını haizdir. Ancak kamu yararına çalışan dernekler ile gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar, ticari işletme işletseler bile kendileri tacir sayılmaz; yalnızca işletmeleri tacir sayılır. Bu istisnanın temel amacı, bu kurumları iflas riskinden korumaktır.
Devlet, il özel idaresi, belediye ve köy gibi kamu tüzel kişileri doğrudan ticari işletme işletseler bile tacir sayılmazlar, ancak özel hukuk hükümlerine göre işletilen bağımsız birimleri (örneğin belediyenin maden suyu işletmesi) tacir sayılır. Ayrıca donatma iştirakleri ve hâkim teşebbüsler de tacir olmanın hüküm ve sonuçlarına tabidir.
Tacir sıfatına bağlanan en önemli sonuçlardan biri iflasa tabi olmaktır. Tacirler, sadece ticari işletmelerinden doğan borçları nedeniyle değil, her türlü borçları için iflasa tabidirler. İflas kararı ile birlikte kişinin haczi kabil tüm mal varlığı bir masa oluşturur ve alacaklıların tatminine tahsis edilir; kişi mal varlığı üzerinde tasarruf yetkisini kaybeder.
Her tacir kanuna uygun bir ticaret unvanı seçmek, ticari işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek, bulundukları yerdeki ticaret/sanayi odasına kaydolmak ve kanuni ticari defterleri tutmakla yükümlüdür. Bu idari ve biçimsel zorunluluklar ticaret hayatının düzenli yürütülmesini sağlar.
Tacirlerin ticari faaliyetlerinde 'basiretli bir iş adamı gibi hareket etme' yükümlülüğü vardır. Bu yükümlülük nedeniyle tacirler tecrübesizlik veya düşüncesizlik iddia edemezler, cezai şartın veya aşırı ücretin indirilmesini (tenkisini) mahkemeden talep edemezler ve müzayaka hâli dışında gabin hükümlerine dayanamazlar.
Tacirler arasında diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe veya dönmeye ilişkin ihtar ve ihbarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza içeren KEP sistemiyle yapılmak zorundadır. Bu şekil şartı ispat kolaylığı ve hukuki güvenlik sağlar.
Ticari işletmesiyle ilgili bir iş veya hizmet gören tacir uygun bir ücret isteyebilir, verdiği avanslar ve yaptığı giderler için faiz hakkı kazanır. Mal satan, iş gören veya menfaat sağlayan tacirden diğer taraf fatura isteyebilir. Faturayı veya teyit mektubunu alan kişi 8 gün içinde itiraz etmezse içeriğini kabul etmiş sayılır.
Ticari satış ve mal değişiminde malın ayıplı olduğu açıkça belli ise 2 gün içinde, açıkça belli değilse teslimden sonra 8 gün içinde incelenip satıcıya ihbar edilmelidir. Bu süreler içinde ihbar yapılmazsa alıcı haklarını kaybeder.