Sesli Özet
← Ünite 3

Ünite 3: Vergi Hukukunun Kaynakları — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. Seslendirme metninin tamamı aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Hukuk biliminde kaynak kavramı iki temel boyutta ele alınmaktadır. Birinci boyut, hukukun kökenini ve hukuk kurallarını oluşturan organları gösteren, 'hukuku doğuran kaynaklar' olarak adlandırılan boyuttur. İkinci boyut ise hukuk kurallarının dış dünyaya yansıyan görünüm ve bildirim biçimlerini ifade eden 'hukuku bildiren kaynaklar' ya da 'hukukun şekli kaynakları' boyutudur. Hukuk düzenini oluşturan kuralların her birinin hukuki gücü ve etki derecesi aynı olmadığından, bu kaynaklar arasında dikey bir hiyerarşi ilişkisi kabul edilmektedir. Pozitif hukuk kuralları ve kaynakları, yeni bir hukuk kuralı (norm) koyup koymama güçlerine göre 'asli kaynaklar' ve 'yardımcı kaynaklar' şeklinde iki temel gruba ayrılır. Asli kaynaklar, hukuk düzenine ilk defa yeni kurallar getiren, bağlayıcı nitelikteki kaynaklardır; örneğin kanunlar bu gruptadır. Yardımcı kaynaklar ise yeni kural koyma yetkisi taşımayan, ancak mevcut asli kuralların anlamını açıklayan, yorumlayan ve uygulanmasını kolaylaştıran kaynaklardır; idari genelgeler bu duruma örnek teşkil eder. Vergi hukukunun kaynakları incelenirken iki ana sınıflandırma ölçütü esas alınır. Bunlardan ilki, kaynağı oluşturan devlet işlevini temel alan 'organik (fonksiyonel) sınıflandırma' ölçütüdür. Bu ölçüte göre kaynaklar; yasama organından doğan kaynaklar, yürütme organından doğan kaynaklar ve yargı organından doğan kaynaklar olarak üçe ayrılır. İkinci ölçüt ise kaynağın hukuk düzeninde yeni bir vergi kuralı ihdas edip edemediğine bakan 'yeni vergi kuralı koyup koymama' ölçütüdür. Yasama organından doğan kaynakların başında Anayasa gelmektedir. Anayasa, devletin temel yapısını, organlarını ve kişilerin hak ve ödevlerini düzenleyen en üst normdur. Türk vergi hukukunun anayasal temeli, 'Vergi Ödevi' başlıklı 73. maddede somutlaşmaktadır. Bu madde; verginin genelliği, mali güce göre vergilendirme, vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı ile verginin kanuniliği ilkelerini anayasal güvenceye bağlamaktadır. Maddede geçen 'herkes' ifadesi eşitlik ilkesini, 'mali güç' ifadesi ise ödeme iktidarını temsil eder. Kanun, vergi hukukunun en dinamik ve birincil asli kaynağıdır. Anayasa'nın 73. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan 'Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır' hükmü, verginin kanuniliği ilkesini emreder. Kanunlar genel, soyut ve kişisel olmayan kurallar bütünüdür. Kanun teklif etme yetkisi Bakanlar Kurulu (tasarı) ve milletvekillerine (teklif) aittir. Kabul edilen kanunlar Cumhurbaşkanı tarafından 15 gün içinde yayımlanır veya bütçe kanunları hariç olmak üzere Meclise geri gönderilir. Uluslararası vergi anlaşmaları da yasama organının onaylama sürecinden geçerek yürürlüğe giren önemli bir kaynaktır. Genellikle çifte vergilendirmeyi önlemek amacıyla ikili olarak imzalanan bu anlaşmaların onaylanması, TBMM'nin bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır. Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca, usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası anlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasa Mahkemesine aykırılık iddiasıyla başvurulamaz. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalar ile kanunlar çeliştiğinde ise uluslararası anlaşma hükümleri esas alınır. Yürütme organının vergi hukukundaki düzenleyici işlemlerinin başında Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK) gelmektedir. Olağan dönemlerde, vergi ödevi Anayasa'nın 'Siyasi Haklar ve Ödevler' bölümünde yer aldığı için KHK ile vergilendirme alanında düzenleme yapılamaz. Ancak sıkıyönetim ve olağanüstü hâllerde KHK'ler vergi hukukunun kaynağı olabilirler ve bu dönemlerde çıkarılan KHK'ler hakkında Anayasa Mahkemesine aykırılık davası açılamaz. Bakanlar Kurulu Kararları (BKK), Anayasa'nın 73/4 ve 167/2 maddelerinden aldıkları doğrudan yetkiyle vergi hukukunda önemli bir yer tutar. Bakanlar Kurulu; vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin muaflık, istisna, indirim ve oranlarına ilişkin hükümlerinde, kanunun belirttiği alt ve üst sınırlar dahilinde değişiklik yapabilir. Bu yetki yürütmenin doğrudan anayasal yetkisi olup, Maliye Bakanlığına veya başka bir idari makama devredilemez. Tüzükler, yönetmelikler, genel tebliğler, sirkülerler, genelgeler ve özelgeler yürütmenin diğer kaynaklarını oluşturur. Tüzükler kanunun uygulanmasını göstermek üzere Danıştay incelemesinden geçerek çıkarılır. Yönetmelikler ise kamu kurumlarının kendi görev alanlarındaki kanun ve tüzüklerin uygulanmasını sağlamak amacıyla yürürlüğe koyduğu kurallardır. Maliye Bakanlığının çıkardığı genel tebliğlerden 'düzenleyici/icrai' olanlar asli kaynak niteliğindeyken, 'açıklayıcı' olanlar idare içi talimat niteliğinde olup mükellefleri ve yargıyı bağlamayan yardımcı kaynaklardır. Yargı organından doğan kaynakların başında Anayasa Mahkemesi (AYM) kararları gelmektedir. AYM, kanunların ve KHK'lerin Anayasa'ya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler. AYM'nin verdiği iptal kararları kesin olup, yasama, yürütme, yargı organlarını, idareyi ve tüm gerçek/tüzel kişileri bağlar. İptal kararları geriye yürümez ancak kesinleşmemiş uyuşmazlıklarda uygulanabilir. AYM, iptal kararı verirken kanun koyucunun yerine geçerek yeni bir kural ihdas edemez. İçtihadı Birleştirme Kararları, yargı organından doğan ve herkes için bağlayıcı olan bir diğer asli kaynaktır. Yargıtay veya Danıştay dairelerinin aynı konudaki çelişkili kararlarını gidermek amacıyla üst kurullarca verilen bu kararlar, mahkemeleri ve idareyi hukuken bağlar. Vergi uyuşmazlıklarında içtihadı birleştirme kararları Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu tarafından verilir ve Resmî Gazete'de yayımlanır. Yargısal içtihatlar ise vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri ve Danıştay dairelerinin münferit uyuşmazlıklarda verdikleri kararlardır. Bu kararlar sadece davanın tarafları için bağlayıcı olup, genel bir kanun hükmü gibi herkesi bağlamaz. Ancak vergi idaresi, uygulamada birliği sağlamak ve yeni davalarla karşılaşmamak adına yerleşik yargısal içtihatlara ve emsal kararlara uymaya özen gösterir.