Ünite 7: Vergi Alacağının Doğması ve Vergilendirme Süreci

Vergi Usul Kanunu Madde 19

Türk vergi hukukunda vergi alacağının doğumu bu maddeye bağlanmıştır. Maddeye göre vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülü ile başka hiçbir idari işleme gerek kalmadan doğar.

5 Yıllık Tarh Zaman Aşımı Süresi

Vergiyi doğuran olayın meydana gelmesini izleyen takvim yılının başından itibaren başlayan 5 yıllık süre, idarenin tarh yetkisini sona erdirir. Bu süre içinde tarh ve tebliğ edilmeyen vergiler zaman aşımına uğrar.

VUK Madde 243/5 Sözlü Beyan İstisnası

Türk vergi hukukunda yazılı beyan esas olmakla birlikte, bu madde uyarınca çiftçilere tarımsal faaliyetlerine ilişkin ekim ve sayım beyanlarını sözlü olarak yapabilme imkânı tanınmıştır.

Emlak Vergisinde 4751 Sayılı Kanun Değişikliği

3 Nisan 2002 tarihli ve 4751 sayılı Kanun ile bina ve arazi vergilerinde geleneksel beyan esası tamamen terk edilerek yerine 'bildirim' esasına dayalı yeni bir sisteme geçilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Vergiyi Doğuran OlayVergi alacağının doğması için, verginin konusu ile mükellefi arasında kanunun aradığı şartların ve ilişkinin kurulmasını ifade eden somut hukuki veya maddi olaydır. Örneğin, gelir vergisinde gerçek bir kişinin kazanç ve irat elde etmesi bu olayı oluşturur.

Verginin TarhıVergi alacağının, kanunlarında gösterilen matrah ve oranlar üzerinden vergi dairesince hesaplanarak miktar itibarıyla tespit edilmesini sağlayan belirtici (açıklayıcı) nitelikteki idari işlemdir.

Beyannameye Dayanan TarhMükellefin veya vergi sorumlusunun yazılı olarak beyan ettiği matrah üzerinden vergi dairesinin vergiyi hesaplayıp tahakkuk fişiyle tarh ettiği, Türk vergi sistemindeki ana tarh usulüdür.

İkmalen Vergi TarhıBir vergi tarh edildikten sonra, bu vergiye ilişkin olarak ortaya çıkan ve defter, kayıt, belgelere veya kanuni ölçülere dayanılarak miktarı tespit edilen bir matrah farkı üzerinden yapılan tamamlayıcı tarhiyattır.

Resen Vergi TarhıVergi matrahının tamamen veya kısmen defter, kayıt ve belgeler gibi maddi delillere dayanılarak tespit edilmesine imkân bulunmayan hâllerde, takdir komisyonları veya inceleme elemanlarınca belirlenen matrah üzerinden yapılan tarhiyattır.

Verginin İdarece TarhıMükelleflerin kanuni sürede başvurmamaları veya ödevlerini yerine getirmemeleri nedeniyle zamanında tarh edilemeyen verginin, kanunen belirlenen matrahlar üzerinden idare tarafından tarh edilmesidir.

TebliğVergilendirmeyi ilgilendiren ve hukuki sonuç doğuran her türlü belge ve yazının, yetkili makamlar tarafından mükellefe veya ceza sorumlusuna kanuni usullere uygun olarak yazı ile bildirilmesidir.

TahakkukTarh ve tebliğ edilen bir verginin, dava açma süresinin geçmesi veya yargı kararının kesinleşmesi gibi nedenlerle ödenmesi gereken aşamaya gelmesini ifade eden hukuki durumdur.

TahsilMiktar olarak belirlenmiş ve tahakkuk etmiş olan vergi borcunun, mükellef tarafından kanuna uygun surette ödenerek ortadan kaldırılmasına yönelik inşai nitelikteki idari işlemdir.

Tahakkuk FişiBeyannameye dayanan tarh usulünde, vergi dairesinin beyannameyi alması üzerine düzenlediği, verginin tarh ve tahakkuk ettiğini gösteren ve beyanname alındısı yerine geçen belgedir.

İhtirazi KayıtMükellefin beyanname verirken belirli hukuki gerekçelerle tarhiyata karşı çekince koymasıdır; bu sayede beyan usulünde dahi tarh edilen vergiye karşı dava açma hakkı saklı tutulur.

Münferit BeyannameDar mükellef gerçek kişilerin, yıllık beyanname ile bildirmeye mecbur olmadıkları ve vergisi kaynakta kesilmemiş kazançlarını bildirmek için kullandıkları özel beyanname türüdür.

Muhtasar Beyannameİşverenler veya vergi tevkifatı yapmaya mecbur olan diğer kişilerin, nakden veya hesaben yaptıkları ödemelerden kestikleri vergileri topluca bildirdikleri beyannamedir.

Takdir KomisyonuResen vergi tarhında matrah takdir etmekle görevli olan, idari ve yerel temsilcilerden oluşan ve resen tarhiyatın hazırlayıcı işlemini yürüten özel komisyondur.

İhbarnameİkmalen, resen veya idarece tarh edilen vergiler ile kesilen cezaların, mükellefe ve sorumlulara bildirilmesi amacıyla düzenlenen ve tebliğ edilen resmi belgedir.

İlan Yoluyla TebliğMuhatabın adresinin bilinmemesi veya posta ile tebliğ imkânının bulunmaması durumunda, tebliğ evrakının askıya çıkarılması ve gazete ilanı yoluyla duyurulması usulüdür.

Tahakkuku Tahsile Bağlı VergiMahiyeti gereği verginin tahsil edilmesiyle tahakkuk işleminin de aynı anda gerçekleştiği vergilerdir; belediyelerce alınan eğlence vergisi buna örnektir.

Tarh Zaman AşımıVergiyi doğuran olayın meydana geldiği yılı izleyen takvim yılının başından itibaren başlayan ve idarenin vergi tarh etme yetkisini sınırlayan 5 yıllık süredir.

Maddi DelilVergi hukukunda ikmalen tarhiyata dayanak oluşturan, defter, kayıt, fatura ve makbuz gibi mükellefin faaliyetlerini somut olarak ispatlayan yazılı vesikalardır.

Hukuka Uygunluk Karinesiİdari işlemlerin, yetkili yargı organlarınca iptal edilinceye kadar hukuka uygun kabul edilerek uygulanmaya devam etmesini sağlayan temel idare hukuku ilkesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

5615 Sayılı Kanun ve Süre Uzatma Yetkisi

Bu kanunla VUK mükerrer 28'inci maddesine eklenen hükümle, Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığına beyanname verme ve ödeme sürelerini zor durum şartı aranmaksızın 1 aya kadar uzatma yetkisi verilmiştir.

Dava Açma Süreleri ve Tebliğ İlişkisi

Vergi mahkemelerinde dava açma süresi olan 30 gün ile ödeme emirlerine karşı dava açma süresi olan 7 günün başlangıcı, ilgili idari işlemin mükellefe tebliğ edildiği tarihi izleyen günden itibaren hesaplanır.

Tebligat Kanunu Madde 51 Atfı

Mali tebliğlerin öncelikle Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre yapılacağını, VUK'ta açıklık bulunmayan hallerde ise genel nitelikteki 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerinin uygulanacağını emreder.

Eratın Dolaylı Tebliğ Usulü (VUK m. 96)

Askerlik görevini yapan er, onbaşı ve çavuşlara yapılacak tebligatlar kıta komutanı veya kurum amiri aracılığıyla yapılır. Üst, evrakı derhal teslim etmezse tazminat ödemekle yükümlü tutulur.

Yabancı Ülkedeki Türk Vatandaşlarına Tebliğ

VUK m. 97/2 uyarınca, yabancı ülkede bulunan muhatap Türk vatandaşı ise tebligat, Dışişleri Bakanlığı kanalıyla o ülkedeki Türk siyasi memuru veya konsolosu aracılığıyla doğrudan yapılabilir.

Gazete İlanı Sınırları (1.800 TL Altı)

Tebliğ edilecek vergi veya ceza tutarının 1.800 Türk lirasından az olması durumunda gazete ilanı yapılmaz; ilan yazısının vergi dairesinde askıya çıkarıldığı tarihi izleyen 15'inci gün ilan tarihi sayılır.

Gazete İlanı Sınırları (180.000 TL Üstü)

Tebliğ konusu tutarın 180.000 Türk lirasını aşması durumunda, ilan vergi dairesinin bulunduğu yerdeki yerel gazetelerin yanı sıra Türkiye genelinde yayımlanan günlük gazetelerden birinde de yer almak zorundadır.

Elektronik Tebliğde 5 Günlük Süre

VUK m. 107/A uyarınca elektronik adres kullanma zorunluluğu getirilen mükelleflere yapılan tebligatlarda, evrakın muhatabın elektronik adresine ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda tebliğ yapılmış sayılır.

Tebligat Kanunu Madde 32 ve Muttali Olma

Tebliğ usulüne aykırı yapılmış olsa dahi, muhatap tebliğin içeriğini öğrendiğini beyan ettiği an tebligat geçerli sayılır ve muhatabın beyan ettiği tarih tebliğ tarihi olarak kabul edilir.

İYUK Madde 27/3 Yürütmenin Durdurulması

Vergi mahkemelerinde açılan iptal davaları, ikmalen, resen ve idarece yapılan tarhiyatlarda tahakkuku ve tahsili kendiliğinden durdururken, ihtirazi kayıtla verilen beyannamelerde yürütmeyi durdurmaz.

Sınavda Dikkat Et

Tarh işleminin 'belirtici' (tespit edici), tahsil işleminin ise 'yapıcı' (inşai) nitelikte olduğunu unutma; sınavda bu iki işlemin hukuki nitelik farkı sıkça sorulur.
Beyannameye dayanan tarh usulünde kural olarak dava açılamayacağını, bunun tek istisnasının 'ihtirazi kayıt' ve 'vergi hatası' olduğunu aklında tut.
İkmalen tarhiyat ile resen tarhiyatı ayırt ederken 'maddi delil' kriterine dikkat et; defter ve belgeden net çıkarılabiliyorsa ikmalen, çıkarılamıyorsa resen tarh uygulanır.
Elektronik tebligatlarda tebliğ tarihinin, evrakın adrese ulaştığı günü izleyen 'beşinci günün sonu' olduğunu süre hesaplama soruları için ezberle.
Vergi mahkemesinde dava açılmasının tahakkuku kendiliğinden ertelediğini, ancak tahsil aşamasında açılan davaların yürütmeyi kendiliğinden durdurmadığını unutma.