← Ünite 8
Uluslararası İlişkilere Giriş

Ünite 8: Uluslararası Örgütler

Uluslararası Örgütler - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 172
Ren Nehri Komisyonu (1815)
1815 Viyana Kongresi sonrasında kurulan ve tarihteki ilk hükümetler-arası uluslararası örgüt olarak kabul edilen komisyondur.
Atlantik Bildirisi (1941)
ABD Başkanı Franklin Roosevelt ile İngiltere Başbakanı Winston Churchill tarafından 14 Ağustos 1941'de yayınlanarak Birleşmiş Milletler'in kurulmasına giden ilk adımı oluşturmuştur.
Yalta Konferansı (1945)
3-11 Şubat 1945 tarihlerinde Churchill, Roosevelt ve Stalin arasında gerçekleşmiş; BM Güvenlik Konseyi'nin daimi üyelerine veto hakkı tanınmasını kararlaştırmıştır.
NATO'nun Kuruluşu ve İlk Üyeler (1949)
4 Nisan 1949'da 10 Batı Avrupa ülkesi ile ABD ve Kanada olmak üzere toplam 12 kurucu ülkenin katılımıyla bir savunma ittifakı olarak kurulmuştur.

Anahtar Kavramlar

Hükümetler-arası ÖrgütDevletler arasında resmi yollarla yapılan bir anlaşma sonucunda kurulan uluslararası örgütlerdir. İlk örneği 1815 Viyana Kongresi sonrasında kurulan Ren Nehri Komisyonu'dur.
Hükümetler-dışı ÖrgütTaraflardan en az birinin devlet veya hükümet temsilcisi olmadığı, ulus-aşırı nitelik taşıyan yapılardır. Örnek olarak uluslararası sivil toplum kuruluşları ve uzmanlık birlikleri verilebilir.
Atlantik BildirisiABD Başkanı Franklin Roosevelt ile İngiltere Başbakanı Winston Churchill tarafından 14 Ağustos 1941'de yayınlanan ve Birleşmiş Milletler'in kurulması yolundaki ilk adımdır.
Veto HakkıBM Güvenlik Konseyi'nin 5 daimi üyesinin (ABD, Rusya, Çin, Fransa, İngiltere) herhangi bir kararın çıkmasını tek başlarına engelleme yetkisidir.
Esnek Karşılık StratejisiNATO'nun 1967 yılında kabul ettiği ve kitlesel karşılık stratejisinden vazgeçilerek krizlerin önlenmesinde diplomatik ve kademeli askeri önlemleri öngören stratejisidir.
Kapsamlı Güvenlik KavramıNATO'nun 1991 Roma Zirvesi'nden sonra benimsediği; krizlerin önlenmesi, diyalog, işbirliği ve kriz yönetimini içeren yeni stratejik yaklaşımıdır.
AGİTAvrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'nın 1994 Budapeşte Zirvesi'nde aldığı kararla 4 Aralık 1994'te dönüştüğü, çatışma önleme ve kriz yönetimi amaçlı teşkilattır.
Maastricht Antlaşması9-10 Aralık 1991'de imzalanan ve Avrupa Topluluğu'nu Avrupa Birliği'ne dönüştüren, üç temel direği (ekonomik birlik, dış politika, adalet/içişleri) belirleyen antlaşmadır.
İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT)1969 yılında Kudüs'teki El Aksa Camii'nin kundaklanması sonrasında Rabat'ta kurulan, din temelli örgütlenen ilk ve tek devletlerarası örgüttür.
Bogor Kararları1994 yılında APEC'in Endonezya zirvesinde alınan ve Asya-Pasifik bölgesinin sanayileşmiş ülkeler için 2010, gelişmekte olanlar için 2020'de serbest ticaret alanı olmasını öngören kararlardır.
Çekiş HakkıÜye ülkelerin IMF'den kota ödemeleri karşılığında ödünç alabilecekleri para tutarını ifade eden ve kullandıkça koşulları ağırlaşan haktır.
Dünya Bankası GrubuIBRD, IDA, IFC, MIGA ve ICSID gibi uluslararası finansal kuruluşları bünyesinde barındıran, azgelişmiş ülkelere sermaye sağlayan kompleks yapıdır.
GATTGümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması olup, uluslararası mal ticaretinin serbestleştirilmesini amaçlayan ve yerini Dünya Ticaret Örgütü'ne bırakan sistemdir.
Tek Taahhüt (Single Undertaking)WTO'nun Doha Konferansı'nda kabul edilen, müzakere paketindeki tüm konuların bir bütün olarak kabul edilmesini zorunlu kılan ilkedir.
Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC)Hükümetlerin temsil edilmediği, 1980 Moskova ve 1984 Los Angeles boykotlarıyla dolaylı olarak uluslararası politikaya çekilmiş bir uzmanlık kuruluşudur.
Komintern (III. Enternasyonal)1917 Bolşevik Devrimi sonrasında tüm dünyada devrim gerçekleştirmek amacıyla kurulan, daha sonra Sovyet dış politikasının aracına dönüşen siyasal nitelikli hükümetler-dışı kuruluştur.
Gümrük BirliğiÜye ülkeler arasında ticaret kısıtlamalarının kaldırıldığı ve üçüncü ülkelere karşı ortak dış tarifenin uygulandığı ekonomik entegrasyon modelidir.
Üyelik Hareket Planı (MAP)NATO'ya üye olmak isteyen ülkelere ittifakın standartlarına uyum sağlamaları için sunulan rehber ve hazırlık programıdır.
Lizbon AntlaşmasıAralık 2007'de imzalanıp Aralık 2009'da yürürlüğe giren, AB'nin işleyişinde ve kurumsal yapısında köklü değişiklikler yapan son temel antlaşmadır.
Guvernörler KuruluIMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası finans kuruluşlarının her üye ülkenin maliye bakanı veya merkez bankası başkanıyla temsil edildiği en üst karar organıdır.
Uluslararası Adalet DivanıBM'nin üye devletlerarası uyuşmazlıkları ve örgüt içi hukuksal sorunları çözüme kavuşturmakla görevli yargı organıdır.
Barış İçin Ortaklık ProgramıSoğuk Savaş sonrasında NATO'nun eski Doğu Bloku ülkeleri ve eski Sovyet cumhuriyetleriyle diyalog ve işbirliği geliştirmek için kurduğu mekanizmadır.
Dünya Siyonist Örgütü (WZO)Filistin topraklarında bir Yahudi devleti kurmak amacıyla faaliyet gösteren ve 1948'de İsrail'in kuruluşunda rol oynayan siyasal nitelikli hükümetler-dışı kuruluştur.
Sosyalist EnternasyonalÇeşitli ülkelerdeki sosyalist ve sosyal demokrat partileri çatısı altında toplayan, uluslararası bilgi ve eylem birliğini amaçlayan siyasal hükümetler-aşırı kuruluştur.
Kopenhag Kriterleri1993 Kopenhag Zirvesi'nde ilan edilen, AB'ye tam üyelik başvurusunda bulunan ülkelerin karşılaması gereken siyasi, ekonomik ve hukuki genişleme kriterleridir.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye ve Yunanistan'ın NATO Üyeliği (1952)

Soğuk Savaş'ın erken döneminde, 1952 yılında Türkiye ve Yunanistan stratejik nedenlerle Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü'ne tam üye olarak kabul edilmiştir.

Fransa'nın NATO Askeri Kanadından Ayrılması (1966)

Fransa, değişen dünya koşullarını gerekçe göstererek 10 Mart 1966'da NATO'nun askeri kanadından ayrılmış ve 43 yıl sonra 2009'da tekrar geri dönmüştür.

El Aksa Camii'nin Kundaklanması (1969)

1969 yılında Kudüs'teki El Aksa Camii'nin fanatik bir İsrailli tarafından kundaklanması, İslam İşbirliği Teşkilatı'nın (İKÖ) kuruluşunu tetikleyen somut olaydır.

Moskova Olimpiyatları Boykotu (1980)

Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgali üzerine ABD öncülüğündeki Batılı ülkelerin 1980 Moskova Olimpiyatları'nı boykot etmesi, IOC'yi uluslararası politikanın içine çekmiştir.

Maastricht Antlaşması (1991)

9-10 Aralık 1991'de Hollanda'nın Maastricht kentinde imzalanan antlaşma ile Avrupa Topluluğu resmi olarak Avrupa Birliği'ne dönüştürülmüştür.

Bogor Kararları (1994)

1994 yılındaki APEC zirvesinde kabul edilen ve Asya-Pasifik bölgesinin sanayileşmiş ülkeler için 2010, gelişmekte olanlar için 2020'de serbest ticaret alanı olmasını hedefleyen kararlardır.

AGİT'in Resmi Kuruluşu (1994)

1994 Budapeşte Zirvesi'nde alınan kararla Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK), 4 Aralık 1994'te tam anlamıyla AGİT adıyla örgütsel yapıya kavuşmuştur.

AB'nin Büyük Genişlemesi (2004)

1 Mayıs 2004 tarihinde Çek Cumhuriyeti, Polonya, Macaristan, Slovakya, Slovenya, Estonya, Letonya, Litvanya, Kıbrıs Cumhuriyeti ve Malta'nın katılımıyla AB tarihindeki en büyük genişlemeyi yaşamıştır.

Lizbon Antlaşması (2009)

Aralık 2007'de imzalanıp İrlanda referandumunun ardından Aralık 2009'da yürürlüğe giren Lizbon Antlaşması, AB'nin karar alma süreçlerini ve kurumsal yapısını kökten değiştirmiştir.

Hırvatistan'ın AB Üyeliği (2013)

Hırvatistan, 1 Temmuz 2013 tarihinde Avrupa Birliği'nin 28. üyesi olarak birliğe resmi katılım sağlamıştır.

Birleşik Krallık'ın Brexit Kararı (2016)

Birleşik Krallık'ta 2016 yılında yapılan referandumda %51.9 oy oranıyla Avrupa Birliği'nden ayrılma kararı alınmış ve çıkış süreci müzakereleri başlatılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda BM Güvenlik Konseyi'nin 5 daimi üyesi (ABD, Rusya, Çin, Fransa, İngiltere) ve veto yetkisi sıkça sorulur; bunlara dikkat et.
  • Türkiye'nin NATO'ya üyelik yılı (1952) ile AB aday ülke ilan edildiği tarih (1999 Helsinki) karıştırılmamalıdır.
  • Hükümetler-arası örgütler ile hükümetler-dışı (STK, uzmanlık, siyasal) örgütler arasındaki temel farkın üye yapısı (devlet katılımı) olduğunu unutma.
  • AGİK'in hangi yıl ve hangi zirveyle (1994 Budapeşte) AGİT'e dönüştüğü kronolojik sorularda sıklıkla çeldirici olarak kullanılır.
  • WTO'nun GATT'tan en büyük farkının sadece mal ticareti değil, hizmet ticareti ve fikri mülkiyet haklarını da kapsaması olduğunu unutma.
  • Maastricht Antlaşması'nın AT'yi AB'ye dönüştüren ve üç temel direği belirleyen metin olduğunu kesinlikle bil.
  • İİT'nin din temelli kurulan ilk ve tek devletlerarası örgüt olduğunu ve 1969 yılında Kudüs'teki El Aksa Camii'nin kundaklanmasıyla kurulduğunu unutma.