← Ünite 9
Uluslararası İlişkilere Giriş

Ünite 9: Uluslararası Küresel Sorunlar - 1

Uluslararası Küresel Sorunlar - 1 - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 210
Solferino Savaşı ve Kızılhaç'ın Doğuşu (1859)
1859 yılında Avusturya İmparatorluğu ile Fransa arasında yapılan Solferino Savaşı, İsviçreli Jean Henry Dunant'ı derinden etkilemiş; bu savaşta yaşanan acılar 1863'te Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketi'nin kurulmasına ve Cenevre Sözleşmeleri'ne zemin hazırlamıştır.
Küba Krizi ve Sıcak Hat Anlaşması (1963)
1962 yılında ABD ile SSCB'yi nükleer savaşın eşiğine getiren Küba Krizi sonrasında, iki devlet kriz anlarında doğrudan iletişim kurabilmek amacıyla 20 Haziran 1963 tarihinde 'Sıcak Hat' (Hot Line) Anlaşması'nı imzalamıştır.
SALT I Antlaşması'nın İmzalanması (1972)
ABD Başkanı Richard Nixon ve Sovyet lideri Leonid Brejnev tarafından 26 Mayıs 1972'de Moskova'da imzalanan SALT I, süper güçlerin anti-balistik füze sistemlerini sınırlandıran ABM Antlaşması ile stratejik saldırı füzelerine geçici sınırlamalar getiren tarihi bir uzlaşıdır.
Avrupa Füzeler Krizi ve SS-20 Füzeleri (1977-1980)
Sovyetler Birliği'nin Doğu Avrupa'ya SS-20 füzelerini yerleştirmesiyle başlayan krize karşı Almanya Başbakanı Helmut Schmidt uyarılarda bulunmuş; ABD Başkanı Ronald Reagan ise 1981'de SSCB'nin SS-20'leri sökmesine karşılık Pershing II füzelerini yerleştirmekten vazgeçeceklerini öngören 'Sıfır-Çözüm' önerisini sunmuştur.

Anahtar Kavramlar

Silahsızlanma (Disarmament)Var olan askeri silahların ve kitlesel imha araçlarının hemen hemen tamamen ortadan kaldırılması sürecidir. Silahların sınırlandırılması veya indirilmesinden farklı olarak, stokların sıfırlanmasını veya en aza indirilmesini hedefler.
Silahların Denetimi (Arms Control)Devletlerin silahlanma politikalarına ilişkin miktar, nitelik, geliştirme veya kullanım hususlarında, genellikle uluslararası antlaşmalar yoluyla getirilen kısıtlama ve indirimlerdir. Amaç, nükleer savaş riskini azaltmak ve silah yarışını kontrol altına almaktır.
SALT IABD Başkanı Richard Nixon ile SSCB lideri Leonid Brejnev tarafından 1972 yılında imzalanan Stratejik Silahların Sınırlandırılması Antlaşması'dır. ABM Antlaşması ile ICBM ve SLBM rampalarının sayısına sınırlamalar getirmiştir.
START I1991 yılında ABD ile SSCB arasında imzalanan Stratejik Silahların İndirimi Antlaşması'dır. Tarafların ellerinde bulundurabilecekleri nükleer başlık sayısını 6000 ile, taşıma araçlarını ise 1600 ile sınırlandırmıştır.
Nükleer Güç1 Ocak 1967 tarihine kadar nükleer bomba veya patlayıcı üretip bunu başarıyla denemiş olan devletleri ifade eden kavramdır. NPT çerçevesinde ABD, SSCB (Rusya), İngiltere, Fransa ve Çin bu statüdedir.
Sıcak Hat (Hot Line)1962 Küba Krizi sonrasında, ABD ve SSCB arasında kriz anlarında yanlış anlamaları önlemek ve doğrudan hızlı iletişim kurmak amacıyla 1963 yılında kurulan haberleşme bağıntısıdır.
ABM Antlaşması (Anti-Balistik Füze Antlaşması)1972 yılında SALT I kapsamında imzalanan ve tarafların ülke çapında genel bir anti-balistik füze savunma sistemi kurmasını engelleyen antlaşmadır. ABD'nin 2002'de çekilmesiyle yürürlükten kalkmıştır.
INF Antlaşması (Orta Menzilli Nükleer Güçler Antlaşması)1987 yılında ABD ve SSCB arasında imzalanan ve 500 ile 5500 km menzilli tüm yer konuşlu balistik ve güdümlü füzelerin imha edilmesini öngören dönüm noktası niteliğindeki antlaşmadır.
NPT (Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması)1968'de imzaya açılan, nükleer silahların nükleer olmayan ülkelere transferini yasaklayan ve nükleer silah sahibi devletlerin sayısını dondurmayı amaçlayan en kapsamlı uluslararası antlaşmadır.
AKKA (Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antlaşması)Soğuk Savaş'ın son günlerinde, 1990 yılında NATO ve Varşova Paktı üyeleri arasında imzalanan ve Avrupa'daki konvansiyonel silahlı güçlerin tavanlarını sınırlayan antlaşmadır.
Dehşet Dengesi (Mutually Assured Destruction - MAD)Soğuk Savaş döneminde taraflardan birinin nükleer saldırı başlatması halinde diğerinin de aynı yıkıcı güçle karşılık verecek kapasiteye sahip olması nedeniyle nükleer savaşın çıkmasını engelleyen stratejik dengedir.
Kontrolsüz ŞiddetUluslararası hukuk açısından resmi bir tanımı olmamakla birlikte, devletlerin doğrudan veya dolaylı desteğiyle gerçekleştirilen, sivilleri ve meşru düzeni hedef alan terör ve gerilla eylemlerini içeren şiddet biçimidir.
SORT (Strategic Offensive Reductions Treaty)2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush ve Rus lider Vladimir Putin tarafından imzalanan, her iki ülkenin nükleer başlık miktarını 1700-2200 aralığına indirmesini öngören silah indirim antlaşmasıdır.
ICBM (Kıtalararası Balistik Füze)Ktalar arası mesafeleri aşabilen, genellikle nükleer başlık taşıma kapasitesine sahip uzun menzilli balistik füze sistemidir. SALT ve START anlaşmalarının temel sınırlandırma kalemlerinden biridir.
SLBM (Denizaltından Atılan Balistik Füze)Denizaltılardan fırlatılabilen ve stratejik nükleer başlık taşıyan balistik füzelerdir. Devletlere ikinci vuruş kapasitesi sağladığı için nükleer caydırıcılığın en kritik unsurlarındandır.
İkinci Vuruş KapasitesiBir devletin nükleer bir saldırıya uğrayıp nükleer cephaneliğinin büyük kısmı yok olsa bile, kalan güçleriyle düşmana yıkıcı bir misilleme yapabilme yeteneğidir. Süper güçleri normal nükleer güçlerden ayıran temel kriterdir.
Konvansiyonel SilahNükleer, biyolojik ve kimyasal gibi kitlesel imha silahları dışındaki tüm klasik ateşli silahlar, toplar, tanklar ve mühimmatı kapsayan genel silah kategorisidir.
Cenevre SözleşmeleriSavaş zamanında sivillerin, yaralıların, hastaların ve savaş esirlerinin korunmasını ve onurlu muamele görmesini uluslararası insancıl hukuk çerçevesinde güvence altına alan uluslararası anlaşmalar dizisidir.
Solferino Savaşı (1859)Avusturya İmparatorluğu ile III. Napolyon Fransası arasında yapılan ve yaralıların gördüğü feci muamele nedeniyle Uluslararası Kızılhaç Hareketi ile Cenevre Sözleşmeleri'nin doğmasına yol açan tarihi savaş.
Uyuşturucu-Terör BağlantısıYasadışı uyuşturucu üretim ve ticaretinden elde edilen yüksek gelirlerin, çatışma bölgelerinde faaliyet gösteren terör örgütleri ve gayri meşru gruplar tarafından silah temini için finansman kaynağı olarak kullanılması durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

INF Antlaşması ile Orta Menzilli Füzelerin Yasaklanması (1987)

Mihail Gorbaçov ve Ronald Reagan arasında 8 Aralık 1987'de Washington'da imzalanan Orta Menzilli Nükleer Güçler (INF) Antlaşması, 500 ila 5500 km menzilli tüm yer konuşlu nükleer füzelerin tamamen imha edilmesini sağlamıştır.

START I Antlaşması'nın İmzalanması (1991)

Temmuz 1991'de Moskova'da George Bush ve Mihail Gorbaçov tarafından imzalanan START I, tarafların nükleer bomba ve başlık sayısını en fazla 6000, taşıma araçlarını ise 1600 ile sınırlandırarak tarihin en büyük nükleer indirim süreçlerinden birini başlatmıştır.

Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması - NPT (1968/1970)

1 Temmuz 1968'de imzaya açılan ve 1970'te yürürlüğe giren NPT, 1 Ocak 1967'ye kadar nükleer silah üreten ABD, SSCB, İngiltere, Fransa ve Çin'i nükleer güç olarak tanırken, bu teknolojinin diğer ülkelere yayılmasını kesin olarak yasaklamıştır.

Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antlaşması - AKKA (1990/1992)

Soğuk Savaş'ın sonunda, 19 Kasım 1990'da 22 NATO ve Varşova Paktı üyesi tarafından imzalanan AKKA, Avrupa kıtasındaki konvansiyonel silahlı güçleri ve donanım sistemlerini tavan kotalarına bağlamıştır.

Lizbon START Protokolü (1992)

28 Mayıs 1992 tarihli Lizbon Protokolü, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Beyaz Rusya, Ukrayna ve Kazakistan'ın elindeki nükleer silahlarla ilgili Sovyet yükümlülüklerini devralmasını ve bu ülkelerin NPT'ye nükleer silahsız devletler olarak katılmasını öngörmüştür.

SORT Antlaşması ile Yeni Nükleer İndirim (2002)

George W. Bush ve Vladimir Putin tarafından 24 Mayıs 2002'de imzalanan SORT (Stratejik Saldırı Silahlarının İndirimi Antlaşması), tarafların nükleer başlık miktarını on yıl içinde 1700-2200 seviyesine düşürmelerini kararlaştırmıştır.

ABD'nin ABM Antlaşması'ndan Çekilmesi (2001/2002)

ABD Başkanı George W. Bush yönetimi, 'haydut devletlere' karşı füze savunma kalkanı geliştirmek amacıyla 1972 tarihli ABM Antlaşması'ndan tek taraflı olarak çekileceğini beyan etmiş, bunun üzerine Rusya da misilleme olarak START II'den çekilmiştir.

Bosna, Yugoslavya ve Devlet Destekli Şiddet Örnekleri

Uluslararası alanda Bosnalı Sırpların Yugoslavya, Hırvatların Hırvatistan, Abhazların Rusya, Taliban'ın ise Pakistan tarafından desteklenmesi, devletlerin şiddeti bir dış politika aracı olarak kullandığının somut örneklerindendir.

Türkiye'ye Yönelik Terör ve PKK Desteği

1980'li ve 1990'lı yıllarda bazı komşu ülkelerin ve müttefiklerin PKK terör örgütüne sınır bölgelerinde barınma imkanı sağlaması ve Batı Avrupa'da mali-siyasi hareket alanı tanıması, devlet destekli terörün Türkiye bağlamındaki somut tezahürüdür.

Nikaragua ve Afganistan'da ABD Destekli Gerillalar

1980'li yıllarda ABD, Nikaragua'daki Sandinist yönetime karşı mücadele eden Kontra gerillalarını ve Afganistan'da Sovyet yanlısı hükümete karşı savaşan Müslüman gerillaları destekleyerek dolaylı müdahalelerde bulunmuştur.

Kolombiya ve Uyuşturucu-Terör Ekseni

Kolombiya başta olmak üzere bazı ülkelerde uyuşturucu ticareti, devlet bürokrasisinde ortaklar bulan mafya örgütleri ve terör grupları tarafından yürütülmekte, elde edilen devasa gelirler silah alımı için finansman kaynağı olmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Silahsızlanma (stokların tamamen kaldırılması) ile silahların denetimi (miktar ve nitelik sınırlamaları) kavramlarının tanım karıştırılmamalıdır; sınavda bu kavram ayrımı sıklıkla sorulur.
  • SALT I (1972) ile START I (1991) antlaşmalarının tarihleri ve hangi liderler arasında imzalandığı (Nixon-Brejnev ve Bush-Gorbaçov) mutlaka ezberlenmelidir.
  • INF Antlaşması'nın (1987) 500-5500 km menzilli yer konuşlu nükleer füzeleri tamamen yasaklayan ilk antlaşma olduğu bilgisi kritik bir sınav detayısıdır.
  • NPT (Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması) açısından 1 Ocak 1967 tarihinin 'nükleer güç' statüsü için sınır tarih olduğu unutulmamalıdır.
  • Fransa ve Çin'in NPT'yi başlangıçta imzalamama gerekçeleri (bağımsız caydırıcılık ve statükoya itiraz) soru potansiyeli yüksek konulardandır.
  • Soğuk Savaş sonrasında etnik ve dinsel şiddetin tırmanmasında küreselleşmeye ve neo-liberalizme karşı tepkinin rolü teorik soru köklerinde sıkça geçer.
  • Uyuşturucu ticareti ile terör örgütlerinin finansmanı arasındaki bağın metindeki konumu (özellikle iç çatışma ve otorite boşluğu) gözden kaçırılmamalıdır.