Ünite 10: Sağlık Psikolojisi ve Stres — Önemli Kavramlar

İnsanların nasıl sağlıklı kaldıklarını, hasta olma nedenlerini ve hasta olduklarında verdikleri tepkileri inceleyen psikoloji alt dalıdır. Örneğin, bireylerin sigarayı bırakması veya stres yönetimiyle kalp hastalıkları riskini azaltması bu alanın konusudur.

Fiziksel sağlığı zihnin işleyişi ve sosyal çevre ile bütünleştiren, insanın biyolojik, psikolojik ve sosyal bir bütün olduğunu savunan sağlık modelidir. Örneğin, bir hastanın iyileşme sürecinde sadece ilaç tedavisinin değil, sosyal desteğinin ve psikolojik durumunun da ele alınmasını gerektirir.

Canlı varlığın iç dengesini bozan, baş etme yeteneğini zorlayan veya aşan ve uyumsal tepki verilmesini talep eden uyarıcı olay veya olaylar kombinasyonudur. Örneğin, yaklaşan zorlu bir final sınavı veya yaşanan bir trafik kazası birer stres yükleyicidir.

Ani bir uyaran veya olay tarafından başlatılan, belirli bir başlangıcı ve sonu olan geçici stres durumudur. Örneğin, aniden üzerinize koşan bir köpekle karşılaştığınızda yaşadığınız ani kalp çarpıntısı ve kaçma tepkisi akut strestir.

İç ve dış kaynakların yetersiz bulunduğu, baş edilmesi güç talepler karşısında zaman içinde devam eden nispeten kalıcı stres durumudur. Örneğin, yıllarca süren tatminsiz bir iş ortamı veya kronik geçim sıkıntısı kronik stres yaratır.

W.Cannon tarafından tanımlanan, canlıların bir tehlike veya tehditle karşılaştıklarında kendilerini korumak için sinir sistemleri ve bezler aracılığıyla verdikleri fizyolojik tepki bütünüdür. Örneğin, tehlikeli bir cisim üzerinize gelirken hızla kenara çekilmenizi sağlayan bedensel alarm durumudur.

H.Selye tarafından ortaya konulan, stres yükleyicilere karşı vücudun verdiği alarm, direniş ve tükenme aşamalarından oluşan genel bedensel uyum tepkisidir. Örneğin, uzun süreli ağır sınav temposu altında kalan bir öğrencinin önce direnip ardından tükenmişlik yaşaması bu süreçtir.

Bir durumun ya da olayın kişi için tehdit oluşturup oluşturmadığını belirleyen kilit zihinsel değerlendirme sürecidir. Örneğin, aynı açık alanda konuşma yapacak iki kişiden birinin bunu büyük bir fırsat, diğerinin ise felaket olarak algılamasıdır.

Stres yaratan problemin kendisini ortadan kaldırmak veya değiştirmek amacıyla yeni bilgiler edinip somut adımlar atma stratejisidir. Örneğin, dersten kalma riski taşıyan bir öğrencinin ek kaynaklar alıp hocasıyla görüşerek çalışmaya başlamasıdır.

Stresli durumun kendisini değiştirmek yerine, durumun yarattığı olumsuz duyguları ve sıkıntıları yönetmeye veya azaltmaya çalışmaktır. Örneğin, başarısızlık stresi yaşayan birinin arkadaşından duygusal destek istemesi ya da rahatlatıcı aktiviteler yapmasıdır.

Lazarus'un başa çıkma modelinde bireyin karşılaştığı durumun kendisi için stres yaratacak nitelikte olup olmadığını ve tehdit içerip içermediğini değerlendirdiği ilk aşamadır. Örneğin, sokakta yürürken duyulan yüksek bir sesin tehlikeli olup olmadığını zihnen tartmaktır.