Tanıma ve bilmenin bütün biçimleri için kullanılan genel bir terimdir; duyum, algı, dikkate, bellek, düşünme ve problem çözme gibi neredeyse tüm psikolojik süreçleri kapsar.
1950'lerin sonlarında davranışçı yaklaşımın kara kutu anlayışına eleştiri olarak doğan; uyaran ile tepki arasında yer alan zihinsel yapı ve süreçleri inceleyen psikolojik yaklaşımdır.
İnsan zihnini bir bilgisayara benzeten; bilginin duyumla alınması, algılanması, depolanması, bellekte biçimlendirilmesi ve tepki üretilmesi aşamalarından oluşan ardışık yapılı bir bilişsel modeldir.
Rumelhart ve McClelland tarafından öne sürülen; beynin ardışık değil nörolojik ağlara benzer şekilde, bilginin birçok bölüme yayılmış nöron topluluklarında aynı anda işlendiğini savunan modeldir.
Bir problemin başlangıç durumu, hedef durumu ve başlangıcı hedefe dönüştürecek işlemler dizisinin tamamının oluşturduğu zihinsel ve sembolik alandır.
Matematik problemlerinde olduğu gibi, verilenlerin, istenenlerin ve çözüm adımlarının tam olarak belli olduğu ve tek bir doğru çözümü bulunan problem türüdür.
Gündelik hayatta karşılaşılan, verilen ve istenenlerin çeşitli ya da yarı belirli olduğu, tek bir doğru cevabı bulunmak zorunda olmayan problem türüdür.
Duncker tarafından ortaya atılan, algıladığımız nesneleri yalnızca bilindik kullanımları içerisinde düşünmeye yönelik bilişsel eğilimimizdir; örneğin karton kutuyu sadece içine eşya konulan bir nesne olarak görmek gibi.
Verilen bir problem için uygun oldukları ve doğru uygulandıkları sürece çözümü kesin olarak garantileyen sabit kural ve yöntemlerdir; örneğin matematiksel çarpma kuralları gibi.
Problemi sadeleştiren, olası işlem sayısını azaltan ve doğru çözümü kesin garantilemese de pratik yollar sunan sezgiye dayalı kestirim yöntemidir.
İnsanlar ve durumlar hakkında bir kanaat oluşturma, hüküm verme ve eleştirel değerlendirmeler yapma bilişsel sürecidir.
Mevcut olasılıkların değerlendirildiği ve belirsizlik içeren çeşitli seçenekler arasından belirli bir tercihte bulunarak seçim yapma sürecidir.
Karar verirken seçeneklerin belirlenen ölçütlere göre artı ve eksi verilerek değerlendirildiği; bir seçeneğin cazip yönlerinin diğer zayıf yönlerini telafisine dayanan karar verme yoludur.
Çeşitli zihinsel faaliyetlerde bulunmak, bilgi taramak, akıl yürütmek, soyutlama yapmak ve karar vermek için kullanılan zihinsel süreçlerin tamamıdır. Örneğin bir bulmaca çözerken veya geleceğe yönelik plan yaparken zihnimizdeki tüm yapı ve işlevler birlikte çalışarak düşünme eylemini gerçekleştirir.
Nesneleri, olayları, hayvanları ve insanları bazı karakteristik özelliklerine dayanarak gruplandırmak veya sınıflandırmak için kullanılan zihinsel yapılardır. Örneğin 'kuş' kavramı, tüylü ve uçabilen canlılarla ilgili deneyimlerimiz sonucunda oluşan bir özet birimidir.
İnsanlarla, nesnelerle ya da durumlarla ilgili kavramsal çerçeveleri ve karmaşık genellemeleri içeren zihinsel paketlerdir. Örneğin bir spor salonu fotoğrafında elektrik süpürgesi bulunması bizim spor salonu şemamızla tutarsız olduğu için yadırganır.
Nesneleri sınıflandırırken zihnimizde kategorinin özünü yakalayan enideal model veya prototip oluşturduğumuzu savunan görüştür. Örneğin kuş kavramı dendiğinde zihnimizde penguenden ziyade serçenin prototipinin canlanması bu teoriyle açıklanır.
İnsanların deneyimledikleri her kategori için hafızalarında çok sayıda farklı örnek sakladıklarını ve yeni karşılaşılan bir nesnenin hangi kategoriye ait olduğuna bu örneklerle kıyaslayarak karar verdiklerini savunan görüştür.
Sonsuz sayıda anlamlı cümle yaratmak amacıyla sembolleri oluşturup değiştirmek için kullanılan karmaşık kuralları öğrenip uyguladığımız özel bir iletişim yöntemidir. Konuşma dili ve işaret dili bu kapsamda değerlendirilir.
Bir dilde anlamı etkileyen en küçük temel ses birimidir. Fonolojik kurallar bu seslerin nasıl birleştirileceğini belirler.
Fonemlerin birleşerek oluşturduğu, daha küçük yapılara bölündüklerinde anlamını kaybeden en küçük anlamlı ses birimleridir. Türkçede 'tat', 'ok' veya 'yap' kelimeleri birer morfeme örnek olarak verilebilir.
Sözcükleri, uygun sözcük grupları ve anlamlı cümleler oluşturmak üzere birleştirme yollarını içeren kural sistematiğidir. Diller arasında sentaks kuralları bakımından farklılıklar bulunabilir.
Dilin farklı bağlamlarda uygun ve etkili biçimde kullanımına ilişkin kuralları tanımlayan alandır. Örneğin bir soru cümlesinin bilgi almak için değil de uyarıda bulunmak amacıyla kullanılması pragmatik kurallarla ilgilidir.
Noam Chomsky’nin teorisinde yer alan, çocukların fonoloji, söz dizimi ve anlam bilgisi kurallarını algılamalarını sağlayan doğuştan biyolojik özel yeteneği temsil eden kuramsal bir yapıdır.
Beynin sol frontal lobundaki Broca bölgesinde veya sol yarı küredeki Wernicke bölgesinde meydana gelen hasarlar sonucunda ortaya çıkan dil ve konuşma bozukluğudur. Broca afazisinde kelime söylemekte, Wernicke afazisinde ise anlamada ve akıcı konuşmada güçlük yaşanır.
Sapir ve Whorf tarafından öne sürülen, bir bireyin konuştuğu dilin yapısının o bireyin dünyaya ilişkin düşünme ve algılama biçimleri üzerinde etkili olduğunu savunan hipotezedir. Örneğin Inuitlerin dillerinde kar için çok sayıda kelime olması bu hipotezle ilişkilendirilir.
Muhakeme etme, planlama, sorun çözme, soyut düşünme, karmaşık fikirleri kavrama ve hızlı öğrenme gibi yetenekleri içeren genel bir bilişsel uyum kapasitesidir. Metne göre zekâ, insanlar arasındaki gözlenebilir performans farklılıklarını açıklamak için başvurulan varsayımsal bir yapıdır.
C. Spearman tarafından ortaya atılmış ve tüm zihinsel performansların temelinde yattığı savunulan genel zekâ bileşenidir. Metindeki örneğe göre g faktörü, kaynaktan çıkan suyun farklı yetenek kollarına dağılması gibi düşünülebilir.
Spearman'ın kuramında yer alan ve bireylerin belirli alanlardaki özel beceri farklılıklarını açıklayan faktördür. Genel zekâ (g) haricindeki bireysel başarı farkları bu özel yeteneklere dayanır.
R.B. Cattell tarafından öne sürülen; mantık, akıl yürütme, sözel ve sayısal becerileri kapsayan zekâ türüdür. Kişinin önceden öğrendiği birikmiş bilgilerine dayandığı için çevresel etkilere ve okul eğitimine oldukça duyarlıdır.
Temel bilişsel işlevlere dayanan, görsel-mekânsal yetenek, bellek, karmaşık ilişkileri görme ve problem çözme becerilerini içeren zekâ türüdür. Deneyim ve eğitimden çok az etkilenmesiyle kristalize zekâdan ayrılır.
R. Sternberg tarafından geliştirilen; zekânın analitik, yaratıcı ve pratik zekâ olmak üzere üç birbiriyle etkileşen alandan oluştuğunu savunan çağdaş kuramdır. Zekâyı kültürel bağlam ve uyum yeteneği çerçevesinde ele alır.
H. Gardner tarafından ortaya atılan ve zekâyı mantıksal-matematiksel, dilsel, müzikal, uzamsal gibi sekiz bağımsız alana ayıran kuramdır. Tek bir g faktörü anlayışına tamamen karşı çıkarak zihin, beden ve duygu bütünlüğünü savunur.
Bireyin bilişsel performansını değerlendirmek amacıyla materyal, yönerge ve uygulama açısından standartlaştırılmış nesnel ölçme aracıdır. Metinde en işlevsel tanımı "zekâ testlerinin ölçtüğü şeydir" şeklinde ifade edilmiştir.
Bireyin zekâ testinden elde ettiği ham puanın normlara göre zekâ yaşma dönüştürülüp takvim yaşına bölünmesi ve 100 ile çarpılmasıyla bulunan standart değerdir. Dünya çapında test sonuçlarının karşılaştırılmasını sağlar.
Bir testten elde edilen ham puanların anlam ifade etmesini sağlayan, ilgili yaş grubundaki bireylerin ortalama puanlarına göre önceden hazırlanmış standart değerler tablosudur.
Genel zihinsel işlevlerde ortalamanın önemli ölçüde gerisinde olma ve buna bağlı olarak 18 yaşından önce ortaya çıkan uyumsal yaşam becerilerinde engeller yaşama durumudur. Sadece düşük IQ tek başına bu tanı için yeterli değildir.
Klasik zekâ testlerinde 130 ve üzeri IQ puanına sahip olmayı ifade eden normal dağılım eğrisinin uç noktasıdır. Sternberg bunu zihinsel kaynakların etkili kullanımı olarak tanımlarken, Renzulli ortalamanın üstü zekâ, yaratıcılık ve adanmışlık bileşenleriyle açıklatmıştır.
Renzulli'nin üstün zekâlılığı tanımlamak için öne sürdüğü; ortalamanın üstünde zekâ katsayısı, yüksek seviyede yaratıcılık ve yüksek adanmışlık/irade kümesinin birleşimi modelidir.
Bir şey icat etme, yenilik oluşturma ve problemlere yeni bir bakış açısıyla yaklaşma yeteneğidir. Metinden örnekle; Galileo'nun uzağı gösteren oyuncak teleskopu gökyüzüne çevirerek çığır açması yaratıcı düşünceye örnektir.
Net tanımlı problemler tek bir doğru çözüme sahipken, bulanık tanımlı (yaratıcı) problemler tek bir doğru cevabı olmayan, çok sayıda alternatif çözüm üretilmesini gerektiren durumlardır.
Farklı yönlerde düşünme, değişiklik arama ve birden fazla özgün fikir üretme yeteneğidir. Yaratıcı düşüncenin temel unsurunu oluşturur ve Guilford'un zihin modelinde önemli bir yer tutar.
Tek doğru cevabı bulmaya odaklanmış, belirlenmiş bir işi etkili şekilde yürüten ancak yeni ve farklı çözümler üretmekte zorlanan düşünme biçimidir.
Bir konu çerçevesinde üretilen değişik ve bağlantılı fikirlerin toplam miktarı ya da bir uyarana verilen çağrışımların sayısıdır. Yaratıcı düşüncenin dört temel niteliğinden biridir.
Bir uyaranın oluşturduğu çağrışımların birbirinden farklı alanlarda olması veya aynı uyaranın farklı açılardan ele alınarak yeniden tanımlanması becerisidir.
Bir konu ya da durumda az rastlanır, nadir fikirler, beklenmedik ve özgün çağrışımlar üretebilme yeteneğidir.
Yaratıcılığın ilahi ya da ilhama dayalı, insanın içine üflenen esrarengiz bir nefes olduğunu savunan ve 1900'lerin başlarına kadar süregelen felsefi bakış açısıdır.
Yaratıcılığın bilinçli gerçeklik ile bilinçaltı dürtüler arasındaki gerilim vasıtasıyla ortaya çıktığını savunan, Freud ve takipçilerinin benimsediği yaklaşımdır.
Yaratıcı düşüncenin kâğıt-kalem testleriyle (örneğin Torrance Yaratıcı Düşünme Testi) ölçülebilir ve nesnel olarak değerlendirilebilir olduğunu savunan bilimsel yaklaşımdır.
Sternberg ve Lubart tarafından ortaya atılan; yaratıcılığın zekâ süreçleri, zihinsel tarz, bilgi, kişilik, motivasyon ve çevresel bağlam olmak üzere altı özelliğin etkileşimiyle oluştuğunu savunan kuramdır.
Zekâ ile yaratıcılık arasındaki ilişkiyi açıklayan; yaratıcı bireylerin en az ortalama bir zekâ düzeyine sahip olması gerektiğini, ancak bu eşikten sonra zekâ ile yaratıcılık arasında bir ilişki olmadığını savunan görüştür.
Fiziksel ve psikolojik etkinlikleri başlatma, yönetme, şiddetini tayin etme ve devam ettirmeyi sağlayan süreçlerin tümüdür. Latince hareket etmek anlamına gelen 'movere' kelimesinden türetilmiştir. Örneğin, bir öğrencinin sınavı kazanmak için her gün düzenli ders çalışması motivasyonel bir süreçtir.
Bedenin fizyolojik dengesinin bozulmasıyla ortaya çıkan bedensel veya dokusal yoksunluk durumudur. Açlık, susuzluk ve acı temel ihtiyaçlar arasında yer alır. Örneğin, uzun süre gıda almayan bir organizmada biyolojik bir gıda ihtiyacı doğar.
Bedensel bir ihtiyacın sonucunda ortaya çıkan psikolojik gerginlik ve hareket etme isteğidir. İhtiyacın yarattığı huzursuzluğu azaltarak yeniden dengeye dönmeyi sağlar. Örneğin, susuzluk ihtiyacının yarattığı gerginlik su içme dürtüsünü doğurur.
Organizmanın iç dengesinin ve kararlı fizyolojik durumunun korunması sürecidir. Beden dengesi bozulduğunda organizma bunu düzeltmek için faaliyete geçer. Örneğin, vücut sıcaklığı düştüğünde titreme yoluyla homeostatis korunmaya çalışılır.
Organizmanın doğuştan getirdiği, öğrenilmemiş, belirli ve sabit bir hareket dizisini yapmaya iten doymuş biyolojik kuvvettir. Hayvan davranışlarında oldukça etkindir. Örneğin, kuşların belirli mevsimlerde güneye göç etmesi içgüdüsel bir davranıştır.
Doğrudan bedensel bir ihtiyaçla bağı olmayan, dışsal uyarıcılar veya pekiştireçler yoluyla kazanılmış motiv kaynaklarıdır. Davranışları dışarıdan teşvik eder. Örneğin, okulda başarılı olunca verilen takdir belgesi veya yüksek gelirli bir iş özendirici işlevi görür.
Bireyin davranışlarına sebep olan etmenlerin kaynağını içsel veya dışsal olarak algılamasına ilişkin öznel değerlendirmesidir. İç kontrol odağına sahip bireyler sorumluluğu kendine yüklerken, dış kontrol odağına sahip olanlar dış etkenleri suçlar. Örneğin, başarısızlıkta 'ben çalışmadım' demek iç, 'sorunlar çok zordu' demek dış kontrol odağıdır.
Bireyin kendi değerlerine, hedeflerine, inançlarına ve arzularına uygun davranışları gerçekleştirmek üzere içten gelen bir istekli halle harekete geçmesidir. Etkinliğin kendisi ödüllendiricidir. Örneğin, hiçbir maddi karşılık beklemeksizin gönüllü bir kuruluşta çalışmak içsel motivasyondur.
Bireyin dışarıdan gelen bir ödül, kazanç, onay veya ceza tehdidi gibi özendiriciler için harekete geçmesini sağlayan motivasyon türüdür. Odak noktası dışsal sonuçlardır. Örneğin, sadece yüksek maaş almak için sevmediği bir işte uzun saatler çalışmak.
Abraham Maslow tarafından geliştirilen, insan ihtiyaçlarının basamaklı bir sıra izlediğini ve alt düzeyler doydukça üst düzeylerin ortaya çıktığını savunan kuramdır. Aşağıda fizyolojik ihtiyaçlar, en üstte kendini gerçekleştirme yer alır. Örneğin, barınma ve gıda ihtiyacını karşılayan bir birey estetik veya sanatla ilgilenmeye yönelebilir.
Maslow piramidinin en üst basamağında yer alan, insanın kendi potansiyellerini, yeteneklerini ve kendine has özelliklerini harekete geçirme ve kullanma arzusudur. Bireyin olabileceği en üst seviyeye ulaşma çabasıdır. Örneğin, kişinin içindeki sanatsal potansiyeli fark edip usta bir ressam olması.
Çevredeki ilgi çekici veya merak uyandırıcı nesnelere dokunmak, eline almak ve oynamak suretiyle tetiklenen, oynak parmaklı memelilere özgü öğrenilmemiş bir güdüdür. Örneğin, bir bebeğin önüne konulan oyuncağı parmaklarıyla kurcalaması ve incelemesi.
Fritz Heider'ın görüşlerine dayanarak bireylerin kendi veya başkalarının davranışlarının nedenlerini içsel (çaba, yetenek) veya dışsal (şans, çevresel koşullar) etkenlere bağlama sürecidir. Örneğin, bir sınavdan iyi not alan öğrencinin bu başarıyı zekasına bağlaması bir yüklemedir.
Uyaran ile tepki arasında bireyin düşüncelerinin, hedeflerinin, beklentilerinin ve geçmiş bilgilerinin yer aldığını savunan motivasyon görüşüdür. İnsanların ödülleri ve hedefleri zihinsel olarak nasıl değerlendirdiklerine odaklanır. Örneğin, iki kişiden birinin ödülü çok cazip bulup diğeri için değersiz görmesi bilişsel süreçlerle ilgilidir.
Belirli nesne, olay veya bireylerin insanın iç dünyasında uyandırdığı izlenim ya da bir nesne/duruma yaklaşma veya kaçınmayı sağlayan eğilimdir. Metne göre sevinç, öfke ve korku gibi durumlar günlük yaşamda karşılaşılan duygu hallerine örnektir.
Uyarılmışlık düzeyinin performans üzerindeki etkisinin görevin zorluk derecesine bağlı olduğunu savunan ilkedir. Karmaşık görevlerde düşük uyarılma, basit görevlerde ise yüksek uyarılma daha iyi performans sağlar.
A. Damasio tarafından öne sürülen, duyguların bir durumun belirli yanlarını veya olası eylem sonuçlarını işaretleyerek karar vermemizi kolaylaştırdığını savunan hipotezdir.
R. Plutchik'in 8 temel duyguyu ve bunların karışımlarından oluşan diğer duyguları benzerlik ve ilişkilerine göre gösterdiği grafik tasarımdır. Çemberde yan yana olanlar ilişkili, dikey konumdakiler ise şiddet farkını gösterir.
Çevredeki uyarıcıların bedende fizyolojik değişimlere yol açtığını ve bu bedensel değişimlerin fark edilmesinin korku veya sevinç gibi öznel duyguları oluşturduğunu savunan kuramdır.
Duyguların ve bedensel tepkilerin birbirinin sonucu olarak değil, talamus ve merkezi sinir sistemi aracılığıyla eş zamanlı olarak ortaya çıktığını savunan kuramdır.
Duygusal davranışların limbik sistem ve ona bağlı sinirsel devrelerin işlevleriyle açıklandığı, cinsellik ve korku gibi temel duyguların memelilerde ortak bir beyin altyapısına dayandığını belirten kuramdır.
S. Schachter'e göre duyguların fizyolojik canlanma ve bilişsel etiketleme olmak üzere iki bileşeni olduğunu öne süren kuramdır; birey yaşadığı uyarılmayı içindeki duruma göre yorumlayıp isimlendirir.
Lazarus tarafından savunulan, özellikle suçluluk, aşk veya merhamet gibi karmaşık duygularda bilişsel değerlendirmenin duygu hissinden önce geldiğini öne süren yaklaşımdır.
LeDoux'nun çalışmalarında duygu hafızası kayıtlarının yer aldığı, hipokampüsün uyaranı tanımasından sonra milisaniyeler içinde yaklaşma veya kaçınma kararı üreten beyin yapısıdır.
Temel duyguların dışa vurumunda kullanılan, tüm kültürlerde ortak olan ve doğuştan getirilen kas hareketleri ve mimiklerdir. Darwin'e göre evrimsel bir kalıntıdır.
Duygulara eşlik eden fizyolojik değişimlerin (hızlı kan akışı, kas gerginliği, hormon salgısı) organizmayı fiziksel mücadele veya kaçma gerektiren durumlara hazırlayan uyarılma durumudur.
Bireyin kendine özgü olan, değişik durumlarda ve zaman içinde kalıcı olan duygu, düşünce ve davranış örüntüsüdür. Örneğin bir kişinin her koşulda soğukkanlı ve analitik yaklaşması onun eşsiz kişiliğini yansıtır.
İnsanların farklı durumlarda tutarlı davranışlar sergilemelerini sağlayan kalıcı nitelikleri ve özellikleri boyutlar halinde inceleyen kişilik kuramları grubudur. Allport ve Cattell bu yaklaşımın en önemli temsilcilerindendir.
Bilinçli olması gerekmeyen bazı iç güçlerin, dürtülerin ve bilinç dışı süreçlerin kişiliği şekillendirdiğini ve davranışı harekete geçirdiğini savunan kuramlardır. Sigmund Freud bu yaklaşımın kurucusudur.
Freud'un kuramında sürekli doyum arayan, cinsellik ve saldırganlık dürtülerine dayanan, haz ilkesine göre çalışan bilinç dışı arzu kaynağıdır. Örneğin acıdan kaçınıp isteklerin hemen giderilmesini ister.
Doğuştan getirilmeyen, toplumsal çevre ve ebeveynler aracılığıyla sonradan edinilen; kuralları, ahlak normlarını ve vicdani değerleri içeren iç sestir. Neonun doğru neyin yanlış olduğunu söyler.
İd ile superego arasındaki çatışmada her ikisinin de taleplerini gerçeklik ilkesine göre dengeleyen ve mantıklı çözümler üreten bilinçli/bilinç öncesi sistemdir.
Egonun, idin kabul edilemez dürtüleri ile superegonun baskıları arasındaki şiddetli iç çatışmalarla başa çıkmak ve kaygıyı azaltmak için başvurduğu psikolojik yöntemlerdir. Örnek olarak rasyonalizasyon verilebilir.
Freud'a göre libidonal enerjinin bedenin farklı bölgelerinde yoğunlaşmasıyla oluşan oral, anal, fallik, gizil ve genital olmak üzere 5 aşamalı gelişim dizisidir.
Adler'e göre bireyin fiziksel veya psikolojik zayıflıklarının üstesinden gelme çabasını tetikleyen olumlu duygu; bu duyguya aşırı kapılıp telafi edememe durumu ise aşağılık kompleksidir.
Jung'a göre geçmiş kuşaklardan tüm insanlığa aktarılmış evrensel davranış örüntüleri, bellek izleri ve ortak anılar havuzudur.
Jung'un ortak bilinç dışı kuramında yer alan, tüm insanlıkta ortak olan temel karakter veya durumları temsil eden zihinsel imgelerdir (Örn. Anne ve Kahraman arketipleri).
İnsanların temelde olumlu güdülere sahip olduğunu, her zaman daha iyiye ulaşma potansiyeli barındırdığını ve kendini gerçekleştirme ihtiyacıyla yönlendiğini savunan yaklaşımdır.
Bireyin biyolojik ve psikolojik kapasitesini, hayatını sürdürecek ve kişisel gelişimi pekiştirecek şekilde en üst düzeye çıkarma yönündeki doğuştan gelen eğilimidir.
Rogers'a göre bireyin deneyimlerine dayanarak kendisini nasıl gördüğünü, algıladığını ve tarif ettiğini içeren düzenli ve tutarlı bütünlüktür; mevcut ve ideal kendilik olarak ikiye ayrılır.
Bandura'nın sosyal bilişsel kuramında yer alan; bireysel faktörler, davranışlar ve çevresel uyarıcılar arasındaki çift yönlü ve karmaşık etkileşim sürecidir.
Bandura'ya göre bireyin belirli bir durumda yeterli ve başarılı bir performans göstereceğine duyduğu inanç ve özgüven düzeyidir.
Costa ve McCrea tarafından geliştirilen; dışa dönüklük, uzlaşmacılık, sorumluluk, nevrotiklik ve yeniliğe açıklık boyutlarından oluşan evrensel kişilik modelidir.
Bir kişinin davranışları, duyguları ve düşüncelerinin, diğer insanların davranış veya özelliklerinden nasıl etkilendiğini ve belirlendiğini inceleyen bilim dalıdır. Örneğin, kalabalık bir ortamda bireyin giyim tarzını değiştirerek gruba uyum sağlamasını bu kapsamda inceleyebiliriz.
İnsanların sosyal dünyadan gelen bilgileri seçme, yorumlama ve hatırlama süreçlerini kapsayan zihinsel süreçlerdir. Örneğin, yeni tanışılan bir kişi hakkında geçmişteki deneyimlerden yola çıkarak hızlıca bir karakter tahminde bulunmak sosyal biliştir.
İnsanların başkalarının davranışlarını anlama, anlamlandırma ve kategorize etme süreçlerini tanımlamak için kullanılan terimdir. Örneğin, bir arkadaşımızın o anki yüz ifadesine bakarak sinirli olup olmadığını anlamaya çalışmamız sosyal algılama sürecidir.
İnsanların yalnızca belirli bir gruba ait oldukları için o grubun tüm üyelerinin aynı özelliklere sahip olduğu yönündeki yaygın kanaatleridir. Örneğin, kadınların teknik konularda yetersiz olduğu yönündeki peşin hüküm bir kalıp yargıdır.
F. Heider tarafından ortaya atılan, insanların anlama ve kontrol etme ihtiyacından hareketle davranışların nedenlerini içsel ve dışsal olarak açıkladıklarını savunan teoridir. Örneğin, bir arkadaşın geç kalmasını onun genel dağınıklığına (içsel) ya da trafiğe (dışsal) bağlamak bu teorinin alanıdır.
S. Fiske ve S. Taylor tarafından açıklanan, insanların her ayrıntıyı tek tek incelemek yerine zihinsel kaynaklarını ve enerjilerini pintice kullanma eğilimidir. Örneğin, bir insanı tanırken ince detayları araştırmak yerine onu hemen bir meslek grubunun kalıbıyla etiketlemek bilişsel cimriliktir.
İnsanların olumlu izlenim edinmeye meyilli olmasına karşın, edinilen tek bir olumsuz bilginin mevcut izlenimi anında bozması ve bu olumsuzluğun değişmeye karşı direnç göstermesidir. Örneğin, çok sevdiğiniz bir restoranda yaşadığınız tek bir kötü hizmet deneyiminden sonra oraya dair tüm olumlu düşüncelerinizin anında silinmesi.
Kendi davranışlarımızın nedenlerini çevresel etmenlere, başkalarının davranışlarını ise tamamen onların kişisel özelliklerine yükleme eğilimidir. Örneğin, arabayı siz çukur yüzünden çarptığınızda yolu suçlayıp başkası çarptığında "dikkatsiz" demeniz temel atıf hatasıdır.
Bu dünyada iyi insanların başına iyi, kötü insanların başına ise kötü şeyler geleceği varsayımına dayanan ve kurbanları suçlamaya yol açabilen inançtır. Örneğin, gece soyguna uğrayan bir kişiye "gece vakti o sokakta ne işi vardı, hak etmiş" şeklinde yaklaşmak bu inancın ürünüdür.
İnsanların diğer kişi, nesne veya fikirler hakkında sahip oldukları, çoğunlukla bilinçli farkındalığın dışında kalan ancak açık davranışları yordayan tutumlardır. Örneğin, seçimde kararsız olduğunu söyleyen bir seçmenin örtük bağdaştırma testinde olumlu sıfatlarla eşleştirdiği adaya oy vermesi.
L. Festinger tarafından öne sürülen, tutumlar ile davranışlar arasında çelişki olduğunda bireyin yaşadığı psikolojik gerilimi azaltmak için tutumunu değiştirdiğini savunan kuramdır. Örneğin, çok sıkıcı bir görevi çok az bir para karşılığı başkalarına öven kişilerin "aslında o kadar da sıkıcı değilmiş" diyerek tutumunu değiştirmesi.
İkna edici bir mesajın neden dinlendiğini, anlaşıldığını ve kabul edildiğini açıklamak için süreci mesajın kaynağı, mesajın kendisi ve dinleyicinin özellikleri olmak üzere üç bileşene ayıran modeldir. Örneğin, güvenilir bir uzman doktorun televizyonda çift taraflı argümanlarla ilaç tanıtımı yapması.
Petty ve Cacioppo tarafından önerilen, ikna sürecinde merkezi (derin düşünme, argüman odaklı) ve çevresel (imaj, duygu odaklı) olmak üzere iki farklı rotanın kullanıldığını belirten modeldir. Örneğin, bilimsel verilerle yapılan uzun bir ürün incelemesini okumak merkezi rota iken, sadece sevilen bir ünlünün reklamda oynamasından etkilenmek çevresel rotadır.
Birbiriyle etkileşime giren, ortak fikir, hedef veya amacı paylaşan iki veya daha fazla kişiden oluşan dinamik yapı. Örneğin, aynı derneğe üye olan veya aynı futbol takımını destekleyen bireyler birer grup oluşturur.
Bireylerin kendi mensup oldukları grubu (iç grup) diğer gruplardan (dış grup) daha olumlu olarak algılama ve değerlendirme eğilimidir. Örneğin, bir taraftar grubunun kendi takımının oyuncularını rakip takımın oyuncularından her zaman üstün ve haklı görmesi bu durumdur.
Bireysel ya da grup halinde başka insanların algılarımızı, tutumlarımızı ve davranışlarımızı etkileme sürecidir. Örneğin, bir arkadaş grubunun giyim tarzı veya müzik tercihi üzerinde bireyin baskı hissederek uyum sağlaması sosyal etkiye örnektir.
Bir grubun kurallarında açık veya kapalı şekilde yer alan, sosyal açıdan kabul edilebilir tutum ve davranışları tanımlayan beklentilerdir. Örneğin, kütüphanede sessiz olunması gerektiği yazılı olmasa bile toplumsal bir sosyal normdur.
Kişilerin diğer grup üyeleri tarafından ortaya konulan veya belirlenen davranışları ya da fikirleri kabul etme ve onlara uygun davranma eğilimidir. Örneğin, Asch’in deneyinde grubun yanlış çizgiyi doğru olarak söylemesi üzerine gerçek deneğin de çoğunluğa uyarak yanlış cevabı vermesi.
Çoğunluğun oluşturduğu baskı ve beklentiler doğrultusunda bireylerin kendi görüşlerinden vazgeçip çoğunluğa ayak uydurma eğilimidir. Normatif etki ve bilgi sağlayıcı etki çoğunluk etkisinin temel mekanizmalarıdır.
M. Şerif tarafından tamamen karanlık odada hareketsiz bir ışık noktasının hareket ediyormuş gibi görünmesi illüzyonuna dayanılarak yürütülen ve sosyal normların oluşum sürecini kanıtlayan klasik deneylerdir.
Küçük bir azınlığın görüşlerini istikrarlı ve tutarlı bir şekilde savunarak çoğunluğun etkisini azaltması ve grupta yeni normlar oluşturabilmesi sürecidir. Moscovici'nin renk isimlendirme deneyi bunun laboratuvar kanıtıdır.
Kabul etmekten farklı olarak, belirli bir güç sahibi kişi ya da otoritenin yönerge, komut veya emirlerine uymaktır. Milgram'ın şok verme deneyi, insanların ahlaki değerlerine aykırı olsa bile otoriteye itaat ettiğini göstermiştir.
Bireylerin fiziksel çekicilik, benzerlik, mekânsal yakınlık ve karşılıklılık gibi etmenler nedeniyle diğer insanları yakınlık kurmaya değer bulması ve olumlu duygular beslemesidir.
Genel olarak toplumun veya diğer insanların yararına olan, paylaşmak ve işbirliği yapmak gibi davranışlarda bulunma eğilimidir. Örneğin, bir felaket durumunda insanların afetzedelere yardım toplamak için gönüllü çalışması.
Bireylerin birbirlerine fiziksel ya da psikolojik olarak zarar vermesiyle sonuçlanan dövmek, küfür etmek, tehdit etmek veya dedikodu yapmak gibi davranışsal eğilimlerdir.
Bireyin kalabalık veya grup içinde erimesi ve kişisel sorumluluk duygusunu yitirmesiyle sonuçlanan durumdur. Örneğin, maç sonrasında taraftarların taşkınlık çıkarıp kamu malına zarar vermesi kimliksizleşmeyle açıklanır.
Birisinden hoşlanmadığımızı varsayarak ona yeterince olumlu davranmamamız sonucunda, o kişinin de bize olumsuz yaklaşmasıyla ilk varsayımımızı doğrulamamız durumudur.
Kişinin kimi durumlarda kendisine zarar verebilecek veya risk oluşturabilecek şekilde başkalarının yararına davranmasını kapsayan olumlu sosyal davranış biçimidir.
İnsanların nasıl sağlıklı kaldıklarını, hasta olma nedenlerini ve hasta olduklarında verdikleri tepkileri inceleyen psikoloji alt dalıdır. Örneğin, bireylerin sigarayı bırakması veya stres yönetimiyle kalp hastalıkları riskini azaltması bu alanın konusudur.
Fiziksel sağlığı zihnin işleyişi ve sosyal çevre ile bütünleştiren, insanın biyolojik, psikolojik ve sosyal bir bütün olduğunu savunan sağlık modelidir. Örneğin, bir hastanın iyileşme sürecinde sadece ilaç tedavisinin değil, sosyal desteğinin ve psikolojik durumunun da ele alınmasını gerektirir.
Canlı varlığın iç dengesini bozan, baş etme yeteneğini zorlayan veya aşan ve uyumsal tepki verilmesini talep eden uyarıcı olay veya olaylar kombinasyonudur. Örneğin, yaklaşan zorlu bir final sınavı veya yaşanan bir trafik kazası birer stres yükleyicidir.
Ani bir uyaran veya olay tarafından başlatılan, belirli bir başlangıcı ve sonu olan geçici stres durumudur. Örneğin, aniden üzerinize koşan bir köpekle karşılaştığınızda yaşadığınız ani kalp çarpıntısı ve kaçma tepkisi akut strestir.
İç ve dış kaynakların yetersiz bulunduğu, baş edilmesi güç talepler karşısında zaman içinde devam eden nispeten kalıcı stres durumudur. Örneğin, yıllarca süren tatminsiz bir iş ortamı veya kronik geçim sıkıntısı kronik stres yaratır.
W.Cannon tarafından tanımlanan, canlıların bir tehlike veya tehditle karşılaştıklarında kendilerini korumak için sinir sistemleri ve bezler aracılığıyla verdikleri fizyolojik tepki bütünüdür. Örneğin, tehlikeli bir cisim üzerinize gelirken hızla kenara çekilmenizi sağlayan bedensel alarm durumudur.
H.Selye tarafından ortaya konulan, stres yükleyicilere karşı vücudun verdiği alarm, direniş ve tükenme aşamalarından oluşan genel bedensel uyum tepkisidir. Örneğin, uzun süreli ağır sınav temposu altında kalan bir öğrencinin önce direnip ardından tükenmişlik yaşaması bu süreçtir.
Bir durumun ya da olayın kişi için tehdit oluşturup oluşturmadığını belirleyen kilit zihinsel değerlendirme sürecidir. Örneğin, aynı açık alanda konuşma yapacak iki kişiden birinin bunu büyük bir fırsat, diğerinin ise felaket olarak algılamasıdır.
Stres yaratan problemin kendisini ortadan kaldırmak veya değiştirmek amacıyla yeni bilgiler edinip somut adımlar atma stratejisidir. Örneğin, dersten kalma riski taşıyan bir öğrencinin ek kaynaklar alıp hocasıyla görüşerek çalışmaya başlamasıdır.
Stresli durumun kendisini değiştirmek yerine, durumun yarattığı olumsuz duyguları ve sıkıntıları yönetmeye veya azaltmaya çalışmaktır. Örneğin, başarısızlık stresi yaşayan birinin arkadaşından duygusal destek istemesi ya da rahatlatıcı aktiviteler yapmasıdır.
Lazarus'un başa çıkma modelinde bireyin karşılaştığı durumun kendisi için stres yaratacak nitelikte olup olmadığını ve tehdit içerip içermediğini değerlendirdiği ilk aşamadır. Örneğin, sokakta yürürken duyulan yüksek bir sesin tehlikeli olup olmadığını zihnen tartmaktır.
İnsanların görünür davranışlarının doğal veya kontrollü ortamlarda izlenerek kaydedilmesi ve miktar, şiddet, sıklık gibi ölçütlere göre puanlanması sürecidir. Örneğin, bir anaokulu bahçesindeki çocukların oyuncak tercih sürelerinin sistematik olarak kayıt altına alınması gözlemdir.
Önceden seçilip belirlenmiş belirli bir davranış, işlev veya durumun rastgele değil, belirli bir plana, sisteme ve önceden tanımlanmış kurallara göre izlenmesidir. Örneğin, laboratuvarda tahrik edici resimler gösterilen katılımcıların yüz ifadelerinin bilgisayar yazılımıyla analiz edilmesi bu kapsamdadır.
Araştırılan probleme bağlı olarak hazırlanan sorular çerçevesinde, sözel olarak ve yüz yüze yürütülen derinlemesine bilgi toplama yoludur. Yapılanmış, yarı yapılanmış veya yapılanmamış türleri bulunabilir; derinlemesine nitel veriler sağlamada etkilidir.
Bir araştırmanın amacına uygun olarak düzenlenmiş, bireylerin kendileri veya bir konudaki görüşleri hakkında yazılı cevap verdiği soru listeleridir. Genellikle büyük grupların genel eğilimlerini tespit etmekte kullanılır ve psikolojik araştırmalarda nadiren tercih edilir.
Bireylerin belirli bir psikolojik özelliğe (depresyon eğilimi, kontrol odağı vb.) sahip olup olmadığını veya hangi düzeyde sahip olduğunu kendi beyanlarına dayalı olarak belirlemeye yarayan araçlardır. Elde edilen puan kişiyi başkalarıyla karşılaştırma imkânı sunar.
Bireylerin beyanına değil, belirli bir niteliği ortaya çıkarmak üzere hazırlanmış görevlerdeki açık performansına dayanan, uygulama ve puanlama koşulları standartlaştırılmış nesnel ölçüm aracıdır. Zekâ veya bilişsel işlev testleri buna örnektir.
Bireylerin belirsiz veya yarı belirli uyaranlar (anlamı net olmayan resimler veya yarım öyküler) karşısında iç dünyalarındaki baskın temaları, duyguları ve bilinçdışı düşüncelerini yansıtacağı mantığına dayanan öznel test türüdür.
Kişi, nesne ve olayların sahip oldukları vasıflara, belirli kurallar içerisinde sayı tayin etme işlemidir. Bilimsel çalışmalarda değişkenlerin incelenebilir ve sınanabilir hâle getirilmesi için niceliğe dönüştürülmesini sağlar.
Ölçülecek nesne veya olayların birimlerinin sıralandığı ve aralarındaki mesafenin eşit olarak bölündüğü ölçme düzeyidir. Sıfır noktası karara bağlı olup mutlak yokluk belirtmez; örneğin sıcaklık, saat ve zekâ testleri bu düzeydedir.
Değerlendirilen özelliğin mutlak bir sıfır noktasına (tam yokluk hâline) sahip olduğu ve iki katı, beş katı gibi mukayeselere olanak tanıyan en gelişmiş ölçme düzeyidir. Uzunluk, ağırlık, süre ve yaş oranlı ölçümlere örnektir.
Bir ölçme aracının veya testin materyalinin, uygulama koşullarının, yönergelerinin ve puanlama işlemlerinin her uygulama için nesnel ve değişmez olmasıdır. Uygulamacılar veya test alanlar değişse bile test işlemleri aynılığını korur.
Bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı özelliği başka özellikleri karıştırmadan ne kadar isabetle ölçtüğünün göstergesidir. Yapı geçerliliği ve ölçüt bağıntılı geçerlilik (eş zamanlı, yordama) gibi alt türleri bulunur.
Ölçümlerin hassasiyeti ve tutarlılığı ile ilgili bir kavram olup, aynı şartlarda ve aynı yollarla yapılan ölçümlerin farklı zamanlarda aynı veya çok yakın sonuçlar vermesini ifade eder. Test-tekrar test ve iç tutarlık (Cronbach Alfa) ile test edilir.
Ortalama durumları temsil etmeyen, istatistiksel olarak az görülen, normları ihlal eden, kişisel rahatsızlık ve işlev bozukluğuna yol açan davranışlar örüntüsüdür. Örneğin, sıradan bir tartışmada aniden camlara yumruk atmak veya sokakta kendi kendine bağırarak yürümek bu kapsamda değerlendirilebilir.
Akıl sağlığı ve hastalığını birbirinden niteliksel olarak farklı iki ayrı sınıf olarak değil, normal dışı davranışı normal davranıştan sadece niceliksel olarak farklı gören ve geçişin bir derece sorunu olduğunu savunan yaklaşımdır. Bu yaklaşıma göre normallikten anormalüğe geçiş kademelidir ve çok boyutlu değerlendirme gerektirir.
Akıl sağlığı ile akıl hastalığını birbirinden niteliksel olarak tamamen farklı iki ayrı sınıf halinde ele alan geleneksel sınıflandırma biçimidir. Günümüz psikopatolojisinde bu yaklaşım tek başına yeterli görülmeyerek yerini boyutsal ve çok ölçütlü yaklaşımlara bırakmıştır.
Bireyin bedensel ve toplumsal işlevlerinde aksamalara yol açacak kadar yoğun endişe duygusu üzerine temellenen ruhsal rahatsızlıklardır. Hastalar düşüncelerinin ve dış gerçekliğin farkındadır, hastalığından mustariptir ve örneğin kaygı bozuklukları bu gruba girer.
Davranış ve düşünce süreçlerinin gerçeklikle bağlantısının kopacak kadar şiddetli olduğu, hastanın zihnindeki imgeleri gerçek olarak algıladığı ve hasta olduğunun farkında olmadığı ağır ruhsal durumdur. Şizofreni bu duruma klasik bir örnektir.
Bireyin neredeyse her şey hakkında aşırı ve gerçekçi olmayan endişelere kapıldığı, tehlikenin kaynağını tam olarak bilemeden her an kötü bir haber alacakmış gibi tetikte ve huzursuz olduğu psikolojik rahatsızlıktır. Bu durumun konması için en az 6 ay boyunca psikolojik ve fizyolojik belirtilerin bir arada görülmesi gerekir.
Kendiliğinden ortaya çıkan ani panik nöbetleri ile seyreden, hastada yoğun ölüm, delirme veya özdenetimini yitirme korkusu yaratan bir kaygı bozukluğudur. Nöbet bittikten sonra hastanın en büyük korkusu atağın tekrar ne zaman geleceği kaygısıdır.
Yalnız kalmaktan, uçak, otobüs, asansör veya kalabalık yerlere girmekten duyulan aşırı endişe ve bu ortamlardan kaçınma davranışıdır. Birey kalabalık bir ortamda çaresiz kalmaktan veya panik nöbeti geçirerek utşancı bir duruma düşmekten korkar.
Toplum içinde konuşurken veya eylem yaparken başkalarının kendisi hakkında ne düşüneceği konusunda aşırı endişe duyan, kendini küçük düşürecek bir şey yapmaktan korkan kişilerin yaşadığı durumdur. El titremesi veya kızarma gibi belirtilerle kaygının açığa çıkmasından dehşete kapılırlar.
İstenmeyen düşüncelerin, anksiyete yaratan imgelerin veya dürtülerin bireyin irade gücüne rağmen ısrarla zihnini işgal etme halidir. Örneğin, temiz olduğunu bildiği halde elinin kirlendiği düşüncesinin sürekli zihni meşgul etmesi bir obsesyondur.
Obsesyonların yarattığı kaygıyı azaltmak ve zihinden kovmak amacıyla yapılan, tekrarlanan ve irade gücüyle durdurulamayan eylem veya ritüellerdir. Örneğin, kirlilik düşüncesini gidermek için ellerini defalarca yıkamak veya kapıları tekrar tekrar kontrol etmek zorlantıdır.
Herhangi bir fizyolojik ve nörolojik sebebi olmaksızın, tamamen psikolojik sıkıntılardan kaynaklanan sahte bedensel belirtiler gösterme durumudur. Örneğin, kocasından şefkat bekleyen bir kadının bir yılı aşkın süredir hiçbir tıbbi sebebi bulunmayan çok şiddetli el ağrıları çekmesi konversiyondur.
Vücutta gerçek bir bedensel bozukluk veya hastalık olmadığı halde, kişinin normal bedensel duyumlarını yanlış yorumlayarak ciddi bir hastalığı olduğuna inanması ve günlerini hastanelerde geçirmesidir. Doktorların test sonuçları ve açıklamaları bu hastaları ikna edemez.
Organik veya tıbbi bir neden olmaksızın bilinç, bellek ve algılama yetilerinde çözülmelerin ve kimlik duygusunda ayrışmaların görüldüğü hastalık grubudur. Örneğin bireyin kendi kimliğine ait bilgileri veya geçmişinin bir bölümünü bilincinden tamamen silmesi bu kapsamdadır.
Kişinin travmatik veya zorlayıcı yaşam olaylarının ardından, yaşamının belirli bir dönemini veya kendi kimliğine dair bilgileri anımsayamaması durumudur. Örneğin teknenin alabora olmasını izleyen bireyin yaşadığı yoğun sıkıntı nedeniyle o dönemi tamamen unutması böyledir.
Hastanın stresli olaylar sonucunda, alışık olduğu çevreden beklenmedik bir şekilde uzaklaşarak başka bir şehre gitmesi ve önceki kimliğini tamamen unutarak yeni bir kimlikle yaşamaya başlamasıdır. Örneğin işten çıkarılan B.C.'nin öfkeyle başka bir şehre gidip kendini 'H.' olarak tanıtırken geçmişini unutması bu duruma örnektir.
Bir bireyde dönüşümlü olarak yaşayan ve birbirlerinin eylemlerinden habersiz olan birden fazla farklı kimliğin (2 ila 10 arası) bulunması durumudur. Örneğin A. isimli kişinin sabah arabasının benzinini boş bulması ve kendisinden tamamen farklı saldırgan bir kimlik olan 'A.han' olarak ortaya çıkmasıdır.
Bireyin düşünce, duygu ve davranışlarının tamamını etkileyen, duygulanım hallerinin belirli aşırı uçlara saplanıp kaldığı uzun süreli psikiyatrik bozukluklardır. Depresyon ve bipolar bozukluk bu kategoride yer alır.
Normal yaşam üzüntülerinin çok ötesinde, çökmüş ruh hali, isteksizlik, enerji düşüklüğü, değersizlik ve intihar düşünceleriyle kendini gösteren şiddetli duygudurum bozukluğudur. Hastalar geleceğe dair tüm umutlarını yitirir ve kendilerini suçlarlar.
Majör depresyona göre daha az yoğunlukta olan ancak en az iki yıl boyunca kesintisiz süren kronik ruhsal çökkünlük ve mutsuzluk halidir. Hastalar bitmek bilmeyen şikayet halleriyle dikkat çekerler.
Kişinin aşırı heyecanlı, coşkulu, hareketli, sürekli konuşan ve şişmiş bir özsaygıya (grandiyözite) sahip olduğu manik epizot durumudur. Örneğin Lityum kullanmayı bırakan bir hastanın lüks otelde çılgınca para harcayıp polise saldırması bu tablodur.
Bireyin taşkınlık ve coşku dönemi olan mani ile çökkünlük dönemi olan depresyon arasında gidip geldiği, bazen arada normal dönemler yaşadığı yaygın bir duygudurum bozukluğudur.
Kişilik özelliklerinin işlevselliği bozacak kadar katı ve uyumsuz hale gelmesi durumudur. Diğer rahatsızlıklardan farkı, bireyin bu durumdan rahatsızlık duymaması ve bunu bir sorun olarak algılamamasıdır.
Toplumsal sorumluluk ve ahlak anlayışından yoksun, yalnızca kendi arzularına göre yaşayan, çevresini kandırmaktan çekinmeyen ve suçluluk/pişmanlık duymayan kişilik bozukluğu türüdür.
Ruhsal durumun son derece istikrarsız olduğu, yoğun terk edilme korkusu, benlik algısında uçlarda savrulma ve kendine zarar verme davranışlarıyla karakterize edilen bozukluktur.
Kişinin kendisini herkesten üstün görmesi, sürekli beğenilme arzusu taşıması, empati yoksunu olması ve kendi çıkarları için başkalarını sömürmesiyle tanınan kişilik bozukluğudur.
Psikolojik ve tıbbi problemlerin gelişimine neden olan ya da bu süreçte payı olan etmenlerin tümünü ifade eden terimdir. Örneğin, bir depresyon vakasında genetik yatkınlık ve çevresel stresörlerin araştırılması etiyolojik çalışmalara girer.
Psikolojik rahatsızlıkların temelinde kalıtım, nörotransmitter dengesizlikleri veya beyin yapısındaki bozulmalar gibi hatalı bedensel süreçlerin yattığını öngören kuramsal bakış açısıdır. Örneğin, serotonin eksikliğinin depresyona yol açması bu yaklaşımla açıklanır.
Psikopatolojinin gelişiminde kişisel tecrübeler, travmalar, çatışmalar ve çevresel faktörlerin nedensel rollerine odaklanan yaklaşımdır. Psikanalitik, davranışçı ve bilişsel olmak üzere alt kollara ayrılır.
Biyolojik yatkınlıklar ile çevresel stresörlerin etkileşimi sonucu psikopatolojinin oluştuğunu savunan etkileşimci görüştür. Örneğin, şizofreniye kalıtsal yatkınlığı olan bir bireyin ancak yüksek stresli çevre koşullarında bu hastalığı geliştirme riskinin artması bu modelle açıklanır.
Şizofreni hastalarındaki sanrı, halüsinasyon ve sosyal çekilme gibi yıkıcı belirtileri azaltmak veya ortadan kaldırmak için kullanılan ilaç grubudur. Dopamin etkisini azaltarak işlev görürler.
Halk arasında elektroşok olarak bilinen, başın iki yanına elektrik akımı verilerek beyinde geçici konvülsiyon ve bilinç kaybı oluşturulması esasına dayanan biyolojik tedavi yöntemidir. İlaçların etki etmediği durumlarda son çare olarak kullanılır.
Şiddetli psikolojik rahatsızlıkları hafifletmek amacıyla beyin dokusuna uygulanan cerrahi müdahalelerdir. En bilinen örneği, ön lobların derin sinir dokularından kesilerek ayrıldığı alın lobotomisidir.
Kişilik ve davranış bozukluklarının tedavisinde uzman eşliğinde psikolojik tekniklerin, sözel etkileşimin ve sistematik yöntemlerin kullanılma sürecidir. Terapist ve danışan arasındaki terapötik ittifaka dayanır.
Klasik psikanalizde hastanın akla gelen düşünce, hayal ve arzularını sansür koymaksızın olduğu gibi anlatması istenen bilinçaltına ulaşma tekniğidir.
Psikanaliz sürecinde hastanın geçmişte yaşadığı çatışma ve duyguları terapiste karşı yeniden yöneltmesi, terapisti geçmişteki bir figür gibi görmesidir.
Klasik koşullanma ilkelerine dayanan, korku veya kaygı yaratan uyarıcının yeni bir tepki olan gevşeme ile dereceli olarak eşleştirilerek ortadan kaldırıldığı davranışçı terapi tekniğidir.
Hastanın dünya, kendisi ve geleceği hakkındaki akılcı olmayan inançlarını, düşünce hatalarını ve yanlış kavramlaştırmalarını değiştirerek daha uyumlu davranışlar sergilemesini sağlayan psikoterapi türüdür.
Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde içinde sinir ve akıl hastalıklarının da tedavi edildiği, hatta tıp eğitimi verilen hastane benzeri kurumlardır.
Norepinefrin ve serotonin etkinliklerini artırarak depresif belirtileri ortadan kaldırmak ve hastayı psikoterapiye hazırlamak için kullanılan ilaç grubudur.
Hastanın tehdit edici bulduğu korku uyaranına karşı yavaş yavaş değil, doğrudan ve uzun süre maruz bırakılması sonucu anksiyete tepkisinin sönmesini amaçlayan davranışçı tekniktir.
Terapist ile danışanın iyilik halini sağlamak ve süreci ilerletmek amacıyla kurdukları karşılıklı güven ve olumlu işbirliği ilişkisidir.
Hipokrat'ın akıl hastalıklarını bedensel kökenli kabul ederek sükunet, perhiz ve cinsel faaliyetten uzak durma gibi yöntemlerle melankoliyi tedavi etme yaklaşımıdır.