Ünite 5: Motivasyon — Önemli Kavramlar

Fiziksel ve psikolojik etkinlikleri başlatma, yönetme, şiddetini tayin etme ve devam ettirmeyi sağlayan süreçlerin tümüdür. Latince hareket etmek anlamına gelen 'movere' kelimesinden türetilmiştir. Örneğin, bir öğrencinin sınavı kazanmak için her gün düzenli ders çalışması motivasyonel bir süreçtir.

Bedenin fizyolojik dengesinin bozulmasıyla ortaya çıkan bedensel veya dokusal yoksunluk durumudur. Açlık, susuzluk ve acı temel ihtiyaçlar arasında yer alır. Örneğin, uzun süre gıda almayan bir organizmada biyolojik bir gıda ihtiyacı doğar.

Bedensel bir ihtiyacın sonucunda ortaya çıkan psikolojik gerginlik ve hareket etme isteğidir. İhtiyacın yarattığı huzursuzluğu azaltarak yeniden dengeye dönmeyi sağlar. Örneğin, susuzluk ihtiyacının yarattığı gerginlik su içme dürtüsünü doğurur.

Organizmanın iç dengesinin ve kararlı fizyolojik durumunun korunması sürecidir. Beden dengesi bozulduğunda organizma bunu düzeltmek için faaliyete geçer. Örneğin, vücut sıcaklığı düştüğünde titreme yoluyla homeostatis korunmaya çalışılır.

Organizmanın doğuştan getirdiği, öğrenilmemiş, belirli ve sabit bir hareket dizisini yapmaya iten doymuş biyolojik kuvvettir. Hayvan davranışlarında oldukça etkindir. Örneğin, kuşların belirli mevsimlerde güneye göç etmesi içgüdüsel bir davranıştır.

Doğrudan bedensel bir ihtiyaçla bağı olmayan, dışsal uyarıcılar veya pekiştireçler yoluyla kazanılmış motiv kaynaklarıdır. Davranışları dışarıdan teşvik eder. Örneğin, okulda başarılı olunca verilen takdir belgesi veya yüksek gelirli bir iş özendirici işlevi görür.

Bireyin davranışlarına sebep olan etmenlerin kaynağını içsel veya dışsal olarak algılamasına ilişkin öznel değerlendirmesidir. İç kontrol odağına sahip bireyler sorumluluğu kendine yüklerken, dış kontrol odağına sahip olanlar dış etkenleri suçlar. Örneğin, başarısızlıkta 'ben çalışmadım' demek iç, 'sorunlar çok zordu' demek dış kontrol odağıdır.

Bireyin kendi değerlerine, hedeflerine, inançlarına ve arzularına uygun davranışları gerçekleştirmek üzere içten gelen bir istekli halle harekete geçmesidir. Etkinliğin kendisi ödüllendiricidir. Örneğin, hiçbir maddi karşılık beklemeksizin gönüllü bir kuruluşta çalışmak içsel motivasyondur.

Bireyin dışarıdan gelen bir ödül, kazanç, onay veya ceza tehdidi gibi özendiriciler için harekete geçmesini sağlayan motivasyon türüdür. Odak noktası dışsal sonuçlardır. Örneğin, sadece yüksek maaş almak için sevmediği bir işte uzun saatler çalışmak.

Abraham Maslow tarafından geliştirilen, insan ihtiyaçlarının basamaklı bir sıra izlediğini ve alt düzeyler doydukça üst düzeylerin ortaya çıktığını savunan kuramdır. Aşağıda fizyolojik ihtiyaçlar, en üstte kendini gerçekleştirme yer alır. Örneğin, barınma ve gıda ihtiyacını karşılayan bir birey estetik veya sanatla ilgilenmeye yönelebilir.

Maslow piramidinin en üst basamağında yer alan, insanın kendi potansiyellerini, yeteneklerini ve kendine has özelliklerini harekete geçirme ve kullanma arzusudur. Bireyin olabileceği en üst seviyeye ulaşma çabasıdır. Örneğin, kişinin içindeki sanatsal potansiyeli fark edip usta bir ressam olması.

Çevredeki ilgi çekici veya merak uyandırıcı nesnelere dokunmak, eline almak ve oynamak suretiyle tetiklenen, oynak parmaklı memelilere özgü öğrenilmemiş bir güdüdür. Örneğin, bir bebeğin önüne konulan oyuncağı parmaklarıyla kurcalaması ve incelemesi.

Fritz Heider'ın görüşlerine dayanarak bireylerin kendi veya başkalarının davranışlarının nedenlerini içsel (çaba, yetenek) veya dışsal (şans, çevresel koşullar) etkenlere bağlama sürecidir. Örneğin, bir sınavdan iyi not alan öğrencinin bu başarıyı zekasına bağlaması bir yüklemedir.

Uyaran ile tepki arasında bireyin düşüncelerinin, hedeflerinin, beklentilerinin ve geçmiş bilgilerinin yer aldığını savunan motivasyon görüşüdür. İnsanların ödülleri ve hedefleri zihinsel olarak nasıl değerlendirdiklerine odaklanır. Örneğin, iki kişiden birinin ödülü çok cazip bulup diğeri için değersiz görmesi bilişsel süreçlerle ilgilidir.