Motivasyon ya da güdülenme, fiziksel ve psikolojik etkinlikleri başlatma, yönetme ve devam ettirmeyi sağlayan her türlü süreç için kullanılan kapsamlı bir terimdir. Terim köken olarak Latince hareket etmek anlamına gelen 'movere' kelimesinden türetilmiştir. Doğuştan veya sonradan kazanılmış olan bu süreç, canlıların belirli bir zamanda belirli bir şekilde hareket etmesine neden olan biyolojik ve psikolojik faktörleri açıklar. Motivasyon kavramını daha derinlemesine incelediğimizde ihtiyaç ile motivasyon arasındaki ince ama kritik ayrımı fark etmek gerekir. İhtiyaç, temelde bedensel bir hâldir ve fizyolojik yoksunluklara dayanır. Ancak her ihtiyacın doğrudan bir motivasyon kaynağı olması gerekmediği gibi, her motivasyon da bedensel bir ihtiyaca dayanmak zorunda değildir. Motivasyon, dışarıdan doğrudan gözlenemeyen, ancak çıkarım yoluyla anlaşılan karmaşık bir süreçtir. Motive edilmiş bir etkinlikteki hareketler, rastgele eylemlere kıyasla çok daha organize edilmiş ve amaca dönüktür. Bu davranışların yapılışındaki canlılık, harcanan enerji miktarı, değişmeye veya dağılmaya karşı gösterilen direnç ve eylemin devam süresi, bireyin motive edildiğinin en net göstergeleridir. Dolayısıyla motivasyon, belirli bir hedefe yönelik davranış dizisini başlatan, yönlendiren, sürdüren ve sonlandıran süreçler zinciridir. Motivasyon insan davranışlarını anlamada ve açıklamada dört temel kritik işlev üstlenir. Bunlardan ilki, etkinliği ve davranışı başlatmak yani organizmayı harekete geçirmektir. Bedenin fizyolojik dengesi (homeostatis) bozulduğunda, organizma bu dengesizliği gidermek üzere faaliyete geçer. İkinci işlev, etkinliğin şiddet ve enerji düzeyini belirlemektir. Bir diğer deyişle, bireyin hedefe ulaşmak için ne kadar çaba ve gayret sarf edeceğini tayin eder. Benzer özelliklere sahip iki bireyin performansları arasındaki farklar, sahip oldukları motivasyon düzeyleriyle doğrudan ilişkilidir. Üçüncü işlev, davranışa belirli bir yön vermektir. Bu işlev, davranışlar ile hedeflerin bağını kurar; örneğin acıktığımızda yazı yazmak yerine yemek yemeye yönelmemizi sağlar. Dördüncü ve son işlev ise davranışın devam etmesini sağlamaktır; yani bireyin başladığı bir hedefi ne kadar süreyle sürdüreceğini belirler. 1900'lerin başlarından itibaren motivasyonu açıklamak için farklı kuramsal yaklaşımlar geliştirilmiştir. Bunlardan ilki olan içgüdülere dayalı açıklamalar, insan ve hayvan davranışlarının doğuştan gelen içgüdülerle yönlendirildiğini savunmuştur. W. James ve McDougall gibi isimler avlanma, merak, dövüş gibi çok sayıda içgüdü listelemiştir. Ancak zamanla her davranışı bir içgüdüye bağlamanın kısır döngü yarattığı anlaşılmış, 1930'lardan itibaren çevresel koşulların önemi vurgulanmıştır. Bir diğer yaklaşım olan Clark Hull'un dürtü azalması yaklaşımı, davranışları harekete geçiren nedenin dürtüler olduğunu öne sürer. İhtiyaç bedensel yoksunluktan (açlık, susuzluk) kaynaklanan fizyolojik bir durumken, dürtü bunun yarattığı psikolojik gerginliktir. Organizma, bu gerginliği azaltarak yeniden homeostatis (denge) durumuna dönmek için motive olur ve davranır. Ancak açlık hissinin dalgalanması veya tokken güzel koku yüzünden yemek yeme gibi durumlar bu yaklaşımın eksik yönlerini göstermiştir. Öğrenme sürecine dayalı açıklamalar, motivasyon kaynaklarının çevre ile etkileşimler sonucunda edimsel (operant) öğrenmeyle kazanıldığını savunur. Dışsal uyarıcılar pekiştireçler aracılığıyla özendirici (incentive) hâle gelir; diploma almak veya yüksek gelirli bir işte çalışmak buna örnek gösterilebilir. Bu yaklaşım, motivasyonun içsel ve dışsal olarak ayrıştırılmasında önemli bir kilometre taşı olmuştur. Fritz Heider, davranışların çoğunun anlama-bilme ve kontrol ihtiyacından kaynaklandığını belirtmiştir. İnsanlar geleceklerini tayin etmek ve olayları tahmin etmek isterler; bu beklentileri oluştururken de olayların nedenlerini iç etmenlere (yetenek, çaba) veya dış etmenlere (şans, zorluk) yüklerler. Julian Rotter ise beklentilerin önemine dikkat çekmiş ve 'kontrol odağı' kavramını geliştirerek bireylerin davranış nedenlerini içte veya dışta konumlandırdığını ifade etmiştir. Bilişsel yaklaşım, uyaran ile tepki arasına bireyin düşüncelerini, hedeflerini, inançlarını ve geçmiş bilgilerini yerleştirir. Aynı ödül karşısında iki insanın farklı çaba göstermesi, bu ödülü farklı değerlendirmelerinden kaynaklanır. Bilişsel perspektifte içsel motivasyon, bireyin kendi değerlerine, hedeflerine ve inançlarına uygun davranışları icra etmesi ve etkinliğin kendisinin pekiştirici olmasıdır. Dışsal motivasyon ise dışarıdan gelen bir ödül, kazanç veya özendirici için harekete geçmeyi ifade eder. Abraham Maslow, insanın bir bütün olarak ele alınması gerektiğini savunarak pozitif bir motivasyon kuramı geliştirmiştir. Bu kurama göre insan ihtiyaçları basamaklı bir sıra (hiyerarşi) takip eder ve aşağı ile yüksek seviyeli olmak üzere iki gruba ayrılır. Aşağı seviyeli ihtiyaçlar fizyolojik, emniyet ve ait olma/sevgi ihtiyaçlarıdır; bunlar daha acil ve yaşamsaldır. Yüksek seviyeli ihtiyaçlar ise değer-saygı (güç, başarı, statü) ve en üst basamaktaki kendini gerçekleştirme ihtiyacıdır. Ayrıca tüm bu hiyerarşiyi saran bilme-anlama ve estetik ihtiyaçları da mevcuttur. Kuramın en önemli noktası, bir üst basamağa çıkmak için alt basamağın %100 tatmin edilmesinin gerekmemesi, ortalama bir doygunluk düzeyinin yeterli olmasıdır. Kendini gerçekleştirmiş bireyler; dengeli, esnek, hoşgörülü, problem odaklı, bağımsız ve yüksek potansiyellerini kullanan kimselerdir. Ancak bu kişilerin ideal veya kusursuz insanlar olarak görülmemesi gerekir; onların da kendine özgü olumsuz eğilimleri bulunabilir. Açlık ve cinsellik en temel biyolojik motivasyon kaynaklarıdır. Açlık mide kasılması ve glikoz seviyesi gibi çevresel mekanizmalar ile hipotalamustaki merkezler tarafından kontrol edilir. Ancak sosyal ve kültürel etmenler, tok olunan durumlarda bile yemek yemeyi tetikleyebilir. Cinsellik ise üreme odaklı bir içgüdü olmakla birlikte, insanlarda hormonların yanı sıra bilişsel ve kültürel normlar tarafından da biçimlendirilir. Merak ve kurcalama, uyarım ve duyusal girdi alma ihtiyacından kaynaklanan öğrenilmemiş güdülerdir. Zimbardo ve Montgomery'nin fare deneyleri, aç ve susuz hayvanların bile önceliği çevreyi araştırmaya verdiğini göstererek dürtü azalması yaklaşımını sorgulatmıştır. Dokunma ve dokunulma ihtiyacı memeliler için hayati öneme sahiptir. Harry Harlow'un klasik maymun deneyleri, yavru maymunların besin veren tel anne yerine, şefkat ve sıcaklık sunan kumaş anneye sığındıklarını kanıtlamıştır. Bu durum kucaklanma ve yakınlık kurma ihtiyacının temel fizyolojik gereksinimler kadar güçlü olduğunu göstermiştir.