Ünite 11: Psikolojide Ölçme, Değerlendirme ve Testler — Önemli Kavramlar

İnsanların görünür davranışlarının doğal veya kontrollü ortamlarda izlenerek kaydedilmesi ve miktar, şiddet, sıklık gibi ölçütlere göre puanlanması sürecidir. Örneğin, bir anaokulu bahçesindeki çocukların oyuncak tercih sürelerinin sistematik olarak kayıt altına alınması gözlemdir.

Önceden seçilip belirlenmiş belirli bir davranış, işlev veya durumun rastgele değil, belirli bir plana, sisteme ve önceden tanımlanmış kurallara göre izlenmesidir. Örneğin, laboratuvarda tahrik edici resimler gösterilen katılımcıların yüz ifadelerinin bilgisayar yazılımıyla analiz edilmesi bu kapsamdadır.

Araştırılan probleme bağlı olarak hazırlanan sorular çerçevesinde, sözel olarak ve yüz yüze yürütülen derinlemesine bilgi toplama yoludur. Yapılanmış, yarı yapılanmış veya yapılanmamış türleri bulunabilir; derinlemesine nitel veriler sağlamada etkilidir.

Bir araştırmanın amacına uygun olarak düzenlenmiş, bireylerin kendileri veya bir konudaki görüşleri hakkında yazılı cevap verdiği soru listeleridir. Genellikle büyük grupların genel eğilimlerini tespit etmekte kullanılır ve psikolojik araştırmalarda nadiren tercih edilir.

Bireylerin belirli bir psikolojik özelliğe (depresyon eğilimi, kontrol odağı vb.) sahip olup olmadığını veya hangi düzeyde sahip olduğunu kendi beyanlarına dayalı olarak belirlemeye yarayan araçlardır. Elde edilen puan kişiyi başkalarıyla karşılaştırma imkânı sunar.

Bireylerin beyanına değil, belirli bir niteliği ortaya çıkarmak üzere hazırlanmış görevlerdeki açık performansına dayanan, uygulama ve puanlama koşulları standartlaştırılmış nesnel ölçüm aracıdır. Zekâ veya bilişsel işlev testleri buna örnektir.

Bireylerin belirsiz veya yarı belirli uyaranlar (anlamı net olmayan resimler veya yarım öyküler) karşısında iç dünyalarındaki baskın temaları, duyguları ve bilinçdışı düşüncelerini yansıtacağı mantığına dayanan öznel test türüdür.

Kişi, nesne ve olayların sahip oldukları vasıflara, belirli kurallar içerisinde sayı tayin etme işlemidir. Bilimsel çalışmalarda değişkenlerin incelenebilir ve sınanabilir hâle getirilmesi için niceliğe dönüştürülmesini sağlar.

Ölçülecek nesne veya olayların birimlerinin sıralandığı ve aralarındaki mesafenin eşit olarak bölündüğü ölçme düzeyidir. Sıfır noktası karara bağlı olup mutlak yokluk belirtmez; örneğin sıcaklık, saat ve zekâ testleri bu düzeydedir.

Değerlendirilen özelliğin mutlak bir sıfır noktasına (tam yokluk hâline) sahip olduğu ve iki katı, beş katı gibi mukayeselere olanak tanıyan en gelişmiş ölçme düzeyidir. Uzunluk, ağırlık, süre ve yaş oranlı ölçümlere örnektir.

Bir ölçme aracının veya testin materyalinin, uygulama koşullarının, yönergelerinin ve puanlama işlemlerinin her uygulama için nesnel ve değişmez olmasıdır. Uygulamacılar veya test alanlar değişse bile test işlemleri aynılığını korur.

Bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı özelliği başka özellikleri karıştırmadan ne kadar isabetle ölçtüğünün göstergesidir. Yapı geçerliliği ve ölçüt bağıntılı geçerlilik (eş zamanlı, yordama) gibi alt türleri bulunur.

Ölçümlerin hassasiyeti ve tutarlılığı ile ilgili bir kavram olup, aynı şartlarda ve aynı yollarla yapılan ölçümlerin farklı zamanlarda aynı veya çok yakın sonuçlar vermesini ifade eder. Test-tekrar test ve iç tutarlık (Cronbach Alfa) ile test edilir.