Ünite 12: Normal Dışı Davranışlar — Önemli Kavramlar

Ortalama durumları temsil etmeyen, istatistiksel olarak az görülen, normları ihlal eden, kişisel rahatsızlık ve işlev bozukluğuna yol açan davranışlar örüntüsüdür. Örneğin, sıradan bir tartışmada aniden camlara yumruk atmak veya sokakta kendi kendine bağırarak yürümek bu kapsamda değerlendirilebilir.

Akıl sağlığı ve hastalığını birbirinden niteliksel olarak farklı iki ayrı sınıf olarak değil, normal dışı davranışı normal davranıştan sadece niceliksel olarak farklı gören ve geçişin bir derece sorunu olduğunu savunan yaklaşımdır. Bu yaklaşıma göre normallikten anormalüğe geçiş kademelidir ve çok boyutlu değerlendirme gerektirir.

Akıl sağlığı ile akıl hastalığını birbirinden niteliksel olarak tamamen farklı iki ayrı sınıf halinde ele alan geleneksel sınıflandırma biçimidir. Günümüz psikopatolojisinde bu yaklaşım tek başına yeterli görülmeyerek yerini boyutsal ve çok ölçütlü yaklaşımlara bırakmıştır.

Bireyin bedensel ve toplumsal işlevlerinde aksamalara yol açacak kadar yoğun endişe duygusu üzerine temellenen ruhsal rahatsızlıklardır. Hastalar düşüncelerinin ve dış gerçekliğin farkındadır, hastalığından mustariptir ve örneğin kaygı bozuklukları bu gruba girer.

Davranış ve düşünce süreçlerinin gerçeklikle bağlantısının kopacak kadar şiddetli olduğu, hastanın zihnindeki imgeleri gerçek olarak algıladığı ve hasta olduğunun farkında olmadığı ağır ruhsal durumdur. Şizofreni bu duruma klasik bir örnektir.

Bireyin neredeyse her şey hakkında aşırı ve gerçekçi olmayan endişelere kapıldığı, tehlikenin kaynağını tam olarak bilemeden her an kötü bir haber alacakmış gibi tetikte ve huzursuz olduğu psikolojik rahatsızlıktır. Bu durumun konması için en az 6 ay boyunca psikolojik ve fizyolojik belirtilerin bir arada görülmesi gerekir.

Kendiliğinden ortaya çıkan ani panik nöbetleri ile seyreden, hastada yoğun ölüm, delirme veya özdenetimini yitirme korkusu yaratan bir kaygı bozukluğudur. Nöbet bittikten sonra hastanın en büyük korkusu atağın tekrar ne zaman geleceği kaygısıdır.

Yalnız kalmaktan, uçak, otobüs, asansör veya kalabalık yerlere girmekten duyulan aşırı endişe ve bu ortamlardan kaçınma davranışıdır. Birey kalabalık bir ortamda çaresiz kalmaktan veya panik nöbeti geçirerek utşancı bir duruma düşmekten korkar.

Toplum içinde konuşurken veya eylem yaparken başkalarının kendisi hakkında ne düşüneceği konusunda aşırı endişe duyan, kendini küçük düşürecek bir şey yapmaktan korkan kişilerin yaşadığı durumdur. El titremesi veya kızarma gibi belirtilerle kaygının açığa çıkmasından dehşete kapılırlar.

İstenmeyen düşüncelerin, anksiyete yaratan imgelerin veya dürtülerin bireyin irade gücüne rağmen ısrarla zihnini işgal etme halidir. Örneğin, temiz olduğunu bildiği halde elinin kirlendiği düşüncesinin sürekli zihni meşgul etmesi bir obsesyondur.

Obsesyonların yarattığı kaygıyı azaltmak ve zihinden kovmak amacıyla yapılan, tekrarlanan ve irade gücüyle durdurulamayan eylem veya ritüellerdir. Örneğin, kirlilik düşüncesini gidermek için ellerini defalarca yıkamak veya kapıları tekrar tekrar kontrol etmek zorlantıdır.

Herhangi bir fizyolojik ve nörolojik sebebi olmaksızın, tamamen psikolojik sıkıntılardan kaynaklanan sahte bedensel belirtiler gösterme durumudur. Örneğin, kocasından şefkat bekleyen bir kadının bir yılı aşkın süredir hiçbir tıbbi sebebi bulunmayan çok şiddetli el ağrıları çekmesi konversiyondur.

Vücutta gerçek bir bedensel bozukluk veya hastalık olmadığı halde, kişinin normal bedensel duyumlarını yanlış yorumlayarak ciddi bir hastalığı olduğuna inanması ve günlerini hastanelerde geçirmesidir. Doktorların test sonuçları ve açıklamaları bu hastaları ikna edemez.