Günlük hayatta 'Bugünlerde bir garip oldu' gibi ifadelerle karşılaştığımız durumların sınırını çizmek oldukça zordur. Bir insanın profesyonel yardım veya tedavi gerektiren bir psikolojik bozukluktan mustarip olduğuna karar vermek için çok boyutlu ve titiz bir değerlendirme yapılması gerekir. 'Normal' kelimesi 'norm'dan türemiştir ve pek çok örnekte görülen, ortalama durumları ifade eder. 'Anormal' ise ortalamayı temsil etmeyen, seyrek görülen durumlardır; ancak üstün zekâlılık gibi seyrek durumlar akıl sağlığı bozukluğu anlamına gelmez. Normal dışı davranışı belirlemede kullanılan temel ölçütlerden biri toplumsal normların ihlal edilmesidir. Birey sistematik olarak grup normlarına uygun olmayan davranışlar sergileyebilir. Bir diğer ölçüt kişisel rahatsızlık hissidir; birey ciddi bir ıstırap veya çaresizlik duyar, ancak şizofreni gibi bazı durumlarda hastalar bu rahatsızlığı hissetmeyebilir. Yeterlilik kaybı veya işlev bozulması da önemli bir ölçüttür; birey uçağa binme korkusu veya sürekli kontrol etme ihtiyacı nedeniyle gündelik yaşamını sürdürmekte güçlük çeker ve verimliliği düşer. Tahmin edilemezlik, durumla uygunsuz tepkiler verme ve gözleyenleri tedirgin eden davranışlar sergileme diğer değerlendirme ölçütleridir. Birey sıradan bir tartışmada camlara yumruk atabilir ya da yolda kendi kendine bağırarak çevresindekileri endişelendirebilir. Ayrıca akıl dışı düşünüp konuşmak, yani gerçeklikle bağı kopuk, çağrışım bağları zayıf muhakeme biçimleri de normal dışılığın göstergesidir. Örneğin baz istasyonlarının mesajları yüzünden kedisinin onu uyandırdığını söyleyen biri nesnel gerçeklikten kopmuştur. Her normal dışı davranışta bu ölçütlerin tamamının bir arada görülmesi beklenmez. Simgesel olarak çoğu durumda normal dışı davranış, normal davranıştan derecesi veya düzeyi açısından farklıdır. Anormal kişi aşırılıkları veya yetersizlik hissini daha yüksek düzeylerde yaşar ve bunları kontrol etme becerisini kaybetmiştir. Bugün akıl sağlığı ve hastalığını birbirinden niteliksel olarak farklı iki sınıf halinde ele alan kategorik yaklaşım yerine, normal dışılığı normallikten sadece niceliksel olarak farklı gören boyutsal bir yaklaşım tercih edilmektedir. Psikolojik bir tanı, gözlenen anormal davranış örüntülerinin kabul görmüş bir tanılama sistemi içerisinde kategorize edilmesidir. Tıbbi hastalıklarda kan tahlili veya biyopsi gibi somatik tetkikler kullanılırken, psikolojik rahatsızlıklarda tanı kişinin hal ve hareketlerinin gözlem ve testlerle incelenmesine dayanır. Ortak bir tanılama sisteminin kurulması, psikopatoloji alanında çalışanların birbirlerini hızlı ve açık bir şekilde anlamalarını sağlayarak ortak bir dil oluşmasına zemin hazırlar. Dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi ülkemizde de Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından hazırlanan ve DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) adıyla bilinen sistem kullanılmaktadır. Günümüzde kliniklerde yaygın olarak 2000 yılında gözden geçirilen DSM-IV-TR kullanılmaktadır. 2012'de yayınlanan DSM-V ise ciddi eleştirilere maruz kalmıştır. Gündelik dilde kullanılan 'delilik' tabiri çok genel ve yüzeysel olduğu, ne tür belirtilere işaret ettiği belli olmadığı için klinik tanılamada yer almaz. Tarihsel süreçte önemli bir yere sahip olan nevroz ve psikoz ayrımı, 1980'deki DSM-III ile kaldırılmış olsa da klinisyenler arasında hala kullanılmaktadır. Nevroz, bireyin bedensel ve toplumsal işlevlerinde aksamalara yol açacak kadar yoğun endişe duygusu üzerine temellenen ruhsal rahatsızlıklardır; hasta hastalığının ve gerçekliğin farkındadır ve bundan mustariptir. Psikoz ise davranış ve düşünce süreçlerinin gerçeklikle bağlantısının kopacak kadar şiddetli olduğu, hastanın zihnindeki imgeleri gerçek olarak algıladığı ve kendini hasta görmediği durumları kapsar (şizofreni gibi). Tehdit edici durumlar karşısında endişe duymak insani ve doğal bir tepkidir; ancak bazı insanlar kaygıyı günlük yaşamlarını sürdüremeyecek kadar yoğun yaşarlar veya verilen tepki durumla orantılı değildir. Bu durumlara kaygı bozuklukları denir. Genel kaygı bozukluğunda birey neredeyse her şey hakkında aşırı ve gerçekçi olmayan endişelere kapılır, her an kötü bir haber alacakmış gibi tetiktedir ve korkusunun nesnesini tam olarak bilemez. Çarpıntı, kas gerginliği gibi otonom sinir sistemi belirtileri ile dikkat eksikliği ve huzursuzluk en az 6 ay boyunca bir arada görülmelidir. Panik bozukluk, kendiliğinden ortaya çıkan ani panik nöbetleriyle (panik atak) seyreden bir bozukluktur. Nöbet sırasında hastada aşırı ölüm, delirme veya özdenetimini yitirme korkusu ile çarpıntı, terleme, titreme gibi fizyolojik belirtiler baş gösterir. Nöbet sonrasındaki en büyük korku ise atağın tekrar ne zaman geleceği endişesidir. Fobilerde ise kişi belirli bir nesne, etkinlik veya durumdan nedensiz yere ve sürekli olarak korkar, bu durumlardan kaçınma davranışı gösterir ve eylemleri amaca dönük değildir. Agorafobi; yalnız kalmaktan, uçak, otobüs, asansör veya kalabalık yerlere girmekten duyulan aşırı endişe ve buralardan kaçınma halidir. Sosyal fobi, toplum içinde konuşurken veya eylem yaparken başkalarının kendisini küçük düşüreceğini düşünerek aşırı korkma ve el titremesi, kızarma gibi belirtiler yaşama durumudur. Özgül fobi ise hayvanlar, yükseklik, karanlık veya kapalı yer gibi belirli nesne ve durumlara karşı duyulan anormal ve şiddetli korkulardır. Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB), istenmeyen düşünce ve imgelerin zihni işgal etmesi (obsesyon) ve bu kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı eylem veya ritüeller (kompulsiyon) ile karakterizedir. Birey bu düşüncelerin mantık dışı olduğunu bilse de durduramaz ve günlük işlevleri olumsuz etkilenir. Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) ise deprem, savaş, işkence gibi olağan dışı travmatik olaylardan sonra ortaya çıkan, olayın sürekli hatırlanması, uykuda tekrarlaması ve en küçük uyarana irkilme tepkisi verilmesi ile kendini gösteren gecikmiş bir rahatsızlıktır. Somatoform bozukluklarda kişi, tıbbi veya gerçek bir sağlık durumuyla açıklanamayan fiziksel rahatsızlıklara ve şikâyetlere sahiptir. Bu bozuklukların tanı alabilmesi için bireyin şikâyetlerinin gündelik yaşamını engelleyecek düzeyde yeti kaybına veya işlevsel gerilemeye yol açması gerekmektedir. Konversiyon bozukluğu (eskiden histeri), herhangi bir fizyolojik sebebi olmaksızın psikolojik sıkıntılardan kaynaklanan yalancı bedensel belirtiler gösterme durumudur. Ses kısılması, sağırlık, körlük, felç, sindirim sorunları veya bayılma nöbetlerine yol açabilecek şiddetli vücut ağrıları görülebilir. Hastalar bu belirtileri bilinçdışı bir şekilde psikolojik sıkıntılarını ifade etmek ya da ikincil kazanç elde etmek amacıyla yaşayabilirler. Hipokondria (hastalık hastalığı), bedensel bir bozukluk veya hastalık olmadığı halde kişinin normal bedensel algılarını yanlış yorumlayarak ciddi bir hastalığı olduğuna inanmasıdır. Sürekli vücudunu kontrol eden bu hastalar günlerinin çoğunu hastanelerde geçirirler ve yapılan hiçbir tıbbi test veya doktor açıklaması onları hasta olmadıklarına ikna edemez; tüm gündemleri sahip olduklarını düşündükleri hastalıklarla meşguldür.