Ünite 7: Kişilik — Önemli Kavramlar

Bireyin kendine özgü olan, değişik durumlarda ve zaman içinde kalıcı olan duygu, düşünce ve davranış örüntüsüdür. Örneğin bir kişinin her koşulda soğukkanlı ve analitik yaklaşması onun eşsiz kişiliğini yansıtır.

İnsanların farklı durumlarda tutarlı davranışlar sergilemelerini sağlayan kalıcı nitelikleri ve özellikleri boyutlar halinde inceleyen kişilik kuramları grubudur. Allport ve Cattell bu yaklaşımın en önemli temsilcilerindendir.

Bilinçli olması gerekmeyen bazı iç güçlerin, dürtülerin ve bilinç dışı süreçlerin kişiliği şekillendirdiğini ve davranışı harekete geçirdiğini savunan kuramlardır. Sigmund Freud bu yaklaşımın kurucusudur.

Freud'un kuramında sürekli doyum arayan, cinsellik ve saldırganlık dürtülerine dayanan, haz ilkesine göre çalışan bilinç dışı arzu kaynağıdır. Örneğin acıdan kaçınıp isteklerin hemen giderilmesini ister.

Doğuştan getirilmeyen, toplumsal çevre ve ebeveynler aracılığıyla sonradan edinilen; kuralları, ahlak normlarını ve vicdani değerleri içeren iç sestir. Neonun doğru neyin yanlış olduğunu söyler.

İd ile superego arasındaki çatışmada her ikisinin de taleplerini gerçeklik ilkesine göre dengeleyen ve mantıklı çözümler üreten bilinçli/bilinç öncesi sistemdir.

Egonun, idin kabul edilemez dürtüleri ile superegonun baskıları arasındaki şiddetli iç çatışmalarla başa çıkmak ve kaygıyı azaltmak için başvurduğu psikolojik yöntemlerdir. Örnek olarak rasyonalizasyon verilebilir.

Freud'a göre libidonal enerjinin bedenin farklı bölgelerinde yoğunlaşmasıyla oluşan oral, anal, fallik, gizil ve genital olmak üzere 5 aşamalı gelişim dizisidir.

Adler'e göre bireyin fiziksel veya psikolojik zayıflıklarının üstesinden gelme çabasını tetikleyen olumlu duygu; bu duyguya aşırı kapılıp telafi edememe durumu ise aşağılık kompleksidir.

Jung'a göre geçmiş kuşaklardan tüm insanlığa aktarılmış evrensel davranış örüntüleri, bellek izleri ve ortak anılar havuzudur.

Jung'un ortak bilinç dışı kuramında yer alan, tüm insanlıkta ortak olan temel karakter veya durumları temsil eden zihinsel imgelerdir (Örn. Anne ve Kahraman arketipleri).

İnsanların temelde olumlu güdülere sahip olduğunu, her zaman daha iyiye ulaşma potansiyeli barındırdığını ve kendini gerçekleştirme ihtiyacıyla yönlendiğini savunan yaklaşımdır.

Bireyin biyolojik ve psikolojik kapasitesini, hayatını sürdürecek ve kişisel gelişimi pekiştirecek şekilde en üst düzeye çıkarma yönündeki doğuştan gelen eğilimidir.

Rogers'a göre bireyin deneyimlerine dayanarak kendisini nasıl gördüğünü, algıladığını ve tarif ettiğini içeren düzenli ve tutarlı bütünlüktür; mevcut ve ideal kendilik olarak ikiye ayrılır.

Bandura'nın sosyal bilişsel kuramında yer alan; bireysel faktörler, davranışlar ve çevresel uyarıcılar arasındaki çift yönlü ve karmaşık etkileşim sürecidir.

Bandura'ya göre bireyin belirli bir durumda yeterli ve başarılı bir performans göstereceğine duyduğu inanç ve özgüven düzeyidir.

Costa ve McCrea tarafından geliştirilen; dışa dönüklük, uzlaşmacılık, sorumluluk, nevrotiklik ve yeniliğe açıklık boyutlarından oluşan evrensel kişilik modelidir.