Ünite 8: Sosyal Dünyayı Anlamak — Önemli Kavramlar

Bir kişinin davranışları, duyguları ve düşüncelerinin, diğer insanların davranış veya özelliklerinden nasıl etkilendiğini ve belirlendiğini inceleyen bilim dalıdır. Örneğin, kalabalık bir ortamda bireyin giyim tarzını değiştirerek gruba uyum sağlamasını bu kapsamda inceleyebiliriz.

İnsanların sosyal dünyadan gelen bilgileri seçme, yorumlama ve hatırlama süreçlerini kapsayan zihinsel süreçlerdir. Örneğin, yeni tanışılan bir kişi hakkında geçmişteki deneyimlerden yola çıkarak hızlıca bir karakter tahminde bulunmak sosyal biliştir.

İnsanların başkalarının davranışlarını anlama, anlamlandırma ve kategorize etme süreçlerini tanımlamak için kullanılan terimdir. Örneğin, bir arkadaşımızın o anki yüz ifadesine bakarak sinirli olup olmadığını anlamaya çalışmamız sosyal algılama sürecidir.

İnsanların yalnızca belirli bir gruba ait oldukları için o grubun tüm üyelerinin aynı özelliklere sahip olduğu yönündeki yaygın kanaatleridir. Örneğin, kadınların teknik konularda yetersiz olduğu yönündeki peşin hüküm bir kalıp yargıdır.

F. Heider tarafından ortaya atılan, insanların anlama ve kontrol etme ihtiyacından hareketle davranışların nedenlerini içsel ve dışsal olarak açıkladıklarını savunan teoridir. Örneğin, bir arkadaşın geç kalmasını onun genel dağınıklığına (içsel) ya da trafiğe (dışsal) bağlamak bu teorinin alanıdır.

S. Fiske ve S. Taylor tarafından açıklanan, insanların her ayrıntıyı tek tek incelemek yerine zihinsel kaynaklarını ve enerjilerini pintice kullanma eğilimidir. Örneğin, bir insanı tanırken ince detayları araştırmak yerine onu hemen bir meslek grubunun kalıbıyla etiketlemek bilişsel cimriliktir.

İnsanların olumlu izlenim edinmeye meyilli olmasına karşın, edinilen tek bir olumsuz bilginin mevcut izlenimi anında bozması ve bu olumsuzluğun değişmeye karşı direnç göstermesidir. Örneğin, çok sevdiğiniz bir restoranda yaşadığınız tek bir kötü hizmet deneyiminden sonra oraya dair tüm olumlu düşüncelerinizin anında silinmesi.

Kendi davranışlarımızın nedenlerini çevresel etmenlere, başkalarının davranışlarını ise tamamen onların kişisel özelliklerine yükleme eğilimidir. Örneğin, arabayı siz çukur yüzünden çarptığınızda yolu suçlayıp başkası çarptığında "dikkatsiz" demeniz temel atıf hatasıdır.

Bu dünyada iyi insanların başına iyi, kötü insanların başına ise kötü şeyler geleceği varsayımına dayanan ve kurbanları suçlamaya yol açabilen inançtır. Örneğin, gece soyguna uğrayan bir kişiye "gece vakti o sokakta ne işi vardı, hak etmiş" şeklinde yaklaşmak bu inancın ürünüdür.

İnsanların diğer kişi, nesne veya fikirler hakkında sahip oldukları, çoğunlukla bilinçli farkındalığın dışında kalan ancak açık davranışları yordayan tutumlardır. Örneğin, seçimde kararsız olduğunu söyleyen bir seçmenin örtük bağdaştırma testinde olumlu sıfatlarla eşleştirdiği adaya oy vermesi.

L. Festinger tarafından öne sürülen, tutumlar ile davranışlar arasında çelişki olduğunda bireyin yaşadığı psikolojik gerilimi azaltmak için tutumunu değiştirdiğini savunan kuramdır. Örneğin, çok sıkıcı bir görevi çok az bir para karşılığı başkalarına öven kişilerin "aslında o kadar da sıkıcı değilmiş" diyerek tutumunu değiştirmesi.

İkna edici bir mesajın neden dinlendiğini, anlaşıldığını ve kabul edildiğini açıklamak için süreci mesajın kaynağı, mesajın kendisi ve dinleyicinin özellikleri olmak üzere üç bileşene ayıran modeldir. Örneğin, güvenilir bir uzman doktorun televizyonda çift taraflı argümanlarla ilaç tanıtımı yapması.

Petty ve Cacioppo tarafından önerilen, ikna sürecinde merkezi (derin düşünme, argüman odaklı) ve çevresel (imaj, duygu odaklı) olmak üzere iki farklı rotanın kullanıldığını belirten modeldir. Örneğin, bilimsel verilerle yapılan uzun bir ürün incelemesini okumak merkezi rota iken, sadece sevilen bir ünlünün reklamda oynamasından etkilenmek çevresel rotadır.