Ünite 3: İnsan Zekâsi — Önemli Kavramlar

Muhakeme etme, planlama, sorun çözme, soyut düşünme, karmaşık fikirleri kavrama ve hızlı öğrenme gibi yetenekleri içeren genel bir bilişsel uyum kapasitesidir. Metne göre zekâ, insanlar arasındaki gözlenebilir performans farklılıklarını açıklamak için başvurulan varsayımsal bir yapıdır.

C. Spearman tarafından ortaya atılmış ve tüm zihinsel performansların temelinde yattığı savunulan genel zekâ bileşenidir. Metindeki örneğe göre g faktörü, kaynaktan çıkan suyun farklı yetenek kollarına dağılması gibi düşünülebilir.

Spearman'ın kuramında yer alan ve bireylerin belirli alanlardaki özel beceri farklılıklarını açıklayan faktördür. Genel zekâ (g) haricindeki bireysel başarı farkları bu özel yeteneklere dayanır.

R.B. Cattell tarafından öne sürülen; mantık, akıl yürütme, sözel ve sayısal becerileri kapsayan zekâ türüdür. Kişinin önceden öğrendiği birikmiş bilgilerine dayandığı için çevresel etkilere ve okul eğitimine oldukça duyarlıdır.

Temel bilişsel işlevlere dayanan, görsel-mekânsal yetenek, bellek, karmaşık ilişkileri görme ve problem çözme becerilerini içeren zekâ türüdür. Deneyim ve eğitimden çok az etkilenmesiyle kristalize zekâdan ayrılır.

R. Sternberg tarafından geliştirilen; zekânın analitik, yaratıcı ve pratik zekâ olmak üzere üç birbiriyle etkileşen alandan oluştuğunu savunan çağdaş kuramdır. Zekâyı kültürel bağlam ve uyum yeteneği çerçevesinde ele alır.

H. Gardner tarafından ortaya atılan ve zekâyı mantıksal-matematiksel, dilsel, müzikal, uzamsal gibi sekiz bağımsız alana ayıran kuramdır. Tek bir g faktörü anlayışına tamamen karşı çıkarak zihin, beden ve duygu bütünlüğünü savunur.

Bireyin bilişsel performansını değerlendirmek amacıyla materyal, yönerge ve uygulama açısından standartlaştırılmış nesnel ölçme aracıdır. Metinde en işlevsel tanımı "zekâ testlerinin ölçtüğü şeydir" şeklinde ifade edilmiştir.

Bireyin zekâ testinden elde ettiği ham puanın normlara göre zekâ yaşma dönüştürülüp takvim yaşına bölünmesi ve 100 ile çarpılmasıyla bulunan standart değerdir. Dünya çapında test sonuçlarının karşılaştırılmasını sağlar.

Bir testten elde edilen ham puanların anlam ifade etmesini sağlayan, ilgili yaş grubundaki bireylerin ortalama puanlarına göre önceden hazırlanmış standart değerler tablosudur.

Genel zihinsel işlevlerde ortalamanın önemli ölçüde gerisinde olma ve buna bağlı olarak 18 yaşından önce ortaya çıkan uyumsal yaşam becerilerinde engeller yaşama durumudur. Sadece düşük IQ tek başına bu tanı için yeterli değildir.

Klasik zekâ testlerinde 130 ve üzeri IQ puanına sahip olmayı ifade eden normal dağılım eğrisinin uç noktasıdır. Sternberg bunu zihinsel kaynakların etkili kullanımı olarak tanımlarken, Renzulli ortalamanın üstü zekâ, yaratıcılık ve adanmışlık bileşenleriyle açıklatmıştır.

Renzulli'nin üstün zekâlılığı tanımlamak için öne sürdüğü; ortalamanın üstünde zekâ katsayısı, yüksek seviyede yaratıcılık ve yüksek adanmışlık/irade kümesinin birleşimi modelidir.