Ünite 3: Osmanlı Devletinde Eyalet Teşkilatı

İlk Rumeli Beylerbeyliği'nin Kuruluşu

1362 yılında I. Murad döneminde Rumeli'de gerçekleştirilen fetihlerin ardından bu toprakların idaresi Lala Şahin Paşa'ya bırakılmış ve ilk beylerbeyilik askeri bir hüviyetle Rumeli'de kurulmuştur.

Anadolu Beylerbeyliği'nin Kuruluşu

Yıldırım Bayezid 1393 yılında Rumeli'ye geçerken Timurtaş Paşa'yı Ankara'da bırakmış ve böylece askeri bir zorunluluk olarak ikinci beylerbeyilik olan Anadolu Beylerbeyliği tesis edilmiştir.

Yemen Valiliği Rekoru

Yemenî Hasan Paşa, Osmanlı idaresinde istisnai bir süreyle 1581-1604 yılları arasında aralıksız 24 yıl boyunca Yemen valiliği görevini yürütmüştür.

Sâliyâneli Eyaletlerin Sayısı

Osmanlı Devleti'nde gelirleri merkeze toplanan sâliyâneli (yıllıklı) eyaletler Mısır, Yemen, Habeş, Bağdat, Basra, Lahsa, Trablusgarp, Tunus ve Cezâyir-i Garb olmak üzere toplam dokuz adetti ve tamamı Arap topraklarındaydı.

Anahtar Kavramlar

EyaletOsmanlı Devleti'nde bir beylerbeyinin yönetiminde bulunan en büyük idari ve askeri birimdir. Sınırları ve statüleri bakımından tımarlı ve sâliyâneli olmak üzere ikiye ayrılmıştır.

SancakEyaletlerin alt birimi olan ve eyalet teşkilatının askeri ile idari nitelik taşıyan en temel yapı taşını oluşturan idari taksimat birimidir. Örneğin, beylerbeyinin ikamet ettiği sancak paşa sancağı olarak adlandırılırdı.

BeylerbeyiOsmanlı taşra teşkilatında eyaletin en büyük idari ve askeri amiri olan, seyfiye zümresine mensup kumandandır. Kaynaklarda mîrimîran, emîrülümerâ veya vali unvanlarıyla anılmıştır.

SancakbeyiSancağın idaresinden, asayişinden ve tımar tevcihlerinden sorumlu olan, sefer zamanında cebelüleriyle birlikte orduya katılan ehl-i örf yöneticisidir.

KadıEyalet ve sancaklarda ehl-i şer' zümesinden olan, hukuki ve idari davalara bakan, merkez ile yerel yönetim arasında denge unsuru teşkil eden yargı görevlisidir.

MuhassılXVIII. yüzyılda malikâne haline getirilen yerlerin gelirlerini toplamak ve bulunduğu sancakta idari görevler üstlenmek üzere görevlendirilen yetkili kimsedir.

NaibKadının bulunmadığı yerlerde veya kadıya vekâleten şeri ve hukuki işleri yürütmek üzere tayin edilen yardımcı kadı vekili ve yargı görevlisidir.

DizdarOrtaçağ şehirlerinin temel savunma unsuru olan kalelerin muhafazasından ve kaledeki askeri birliklerin komutasından sorumlu olan ehl-i örf askeri görevlisidir.

MütesellimBeylerbeyi veya sancak beyinin sefer ya da mazeret nedeniyle görev yerinde bulunmadığı durumlarda yerlerine vekil olarak bakan, vergi toplayıp idareyi yürüten yerli aile mensubu yöneticidir.

AyanŞehir ve kasabalarda halkın seçimiyle belirlenen, devlet ile halk arasındaki ilişkileri düzenleyen, vergi toplama ve fiyat tespiti gibi idari roller üstlenen yerli ileri gelendir.

Eyalet divânıBeylerbeyinin başkanlığında paşa sancağında toplanan, Dîvân-ı Hümâyun'un küçük bir modeli olan ve halkın şikayetlerini, tımar meselelerini karara bağlayan en üst eyalet kuruludur.

TımarDevlet mülkiyetindeki mîrî toprakların gelirlerinin bir kısmının asker ve memurlara hizmet karşılığı maaş olarak bırakıldığı, Osmanlı askeri ve idari sisteminin temel ekonomik modelidir.

Sâliyâneli EyaletGelirleri timar olarak dağıtılmayıp tamamı devlet adına toplanan, memur ve askerlerin maaşları ödendikten sonra kalanı merkeze gönderilen Mısır, Yemen gibi eyalet türüdür.

Kocabaşı / ÇorbacıRumeli ve diğer bölgelerde gayrimüslim cemaatlerin devletle olan işlerini ve temsilini yürütmek üzere halk tarafından seçilen cemaat ileri gelenidir.

Hükümet (Özel Statülü Sancak)Doğu Anadolu'da aşiret bağlarının güçlü olduğu Diyarbekir eyaletinde bulunan, yönetimin irsen babadan oğula geçtiği ve 'hâkim' denilen yöneticilerce idare edilen özel sancak tipidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Sened-i İttifak'ın İmzalanması

Ayanlıktan sadarete yükselen Alemdar Mustafa Paşa'nın öncülüğünde 1808 yılında İstanbul'da toplanan ayanlar ile Sultan II. Mahmud arasında devlet ile ayanlar arasındaki münasebetleri düzenleyen Sened-i İttifak imzalanmıştır.

1864 Vilâyet Nizâmnâmesi

Osmanlı eyaletlerinin sınırlarında ve statülerinde yüzyıllar boyunca yaşanan değişimler neticesinde, 1864 yılında çıkarılan Vilâyet Nizâmnâmesi ile Batı usulü çok farklı bir idari statü benimsenmiştir.

Derya Beyleri ve Donanma Görevi

Cezâyir-i Bahr-i Sefîd (Kaptanpaşa) eyaletine bağlı sancaklarda görev yapan ve derya beyi adı verilen yöneticiler, haslarının gelir durumuna göre kadırgalarla deniz seferlerine katılarak sahilleri korsan saldırılarına karşı korumuşlardır.

Fâtih Sultan Mehmed'in Toprak Reformu

Fâtih Sultan Mehmed, mîrî toprakların nüfuzlu kimselere ve ulemaya temlik edilmesinin devletin gücünü zayıflattığını fark ederek, bu toprakların mülkiyet ve vakfiyet statülerini lağvedip tekrar mîrî arazi haline getirmiştir.

XVI. Yüzyıl Sonu Eyalet ve Sancak Varlığı

XVI. asır sonlarına gelindiğinde Osmanlı Devleti'nde yaklaşık 30-32 eyalet ve bu eyaletlere bağlı 500 kadar sancak bulunmaktaydı; XIX. yüzyıl başlarında ise 25 eyalette 290 kadar sancak mevcuttu.

1840 Tarihli Muhassıllık Nizâmnâmesi

Tanzimat sonrasında Meclis-i Vâlâ tarafından 1840 yılında hazırlanan nizanname ile vergi toplama ve mali idare yetkileri muhassıllara devredilmiş, ancak sistemin başarısız olması nedeniyle sonradan kaldırılmıştır.

Üçüncü Beylerbeyliği: Rumbeylerbeyliği

Fetret Devri'ni takiben 1413 yılında Amasya ve Sivas merkez olmak üzere Osmanlı Devleti'nin üçüncü beylerbeyliği olan Rumbeylerbeyliği teşkil edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Sâliyâneli ve tımarlı eyaletlerin ayrımına dikkat et; sâliyâneli eyaletlerin (Mısır, Yemen, Bağdat vb.) tamamının Arap topraklarında olduğunu ve gelirlerinin merkeze aktarıldığını unutma.
Beylerbeyilerin seyfiye zümresine, kadıların ise ehl-i şer' (ulemâ) zümresine ait olduğunu karıştırma; bu iki grup arasındaki hassas denge sınavda soru olarak gelebilir.
Sancağın Osmanlı idari taksimatındaki temel birim olduğunu ve eyaletlerin sancaklardan oluştuğunu, paşa sancağının ise beylerbeyinin ikametgahı olduğunu mutlaka aklında tut.
Ayanlık kurumunun XVII. yüzyıl sonlarından itibaren halkın seçimiyle ortaya çıktığını ve II. Mahmud döneminde Sened-i İttifak ile resmiyet kazandığını kronolojik olarak not et.
Mütesellim ile muhassıl kavramlarının tanım ve işlevlerini karıştırma; mütesellimler daha çok beylerbeyi/sancak beyi yokluğunda vekillik ve vergi toplarken, muhassıllar XVIII. yy'da malikane gelirleri ve sancak yönetimiyle öne çıkmıştır.
1864 Vilâyet Nizâmnâmesi'nin klasik dönem eyalet teşkilatını sona erdirerek Batı usulü idari yapıyı getiren kritik eşik olduğunu unutma.