Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Tarih Lisans Programı » Osmanlı Teşkilat ve Kültür Tarihi
← Ünite 9
Osmanlı Teşkilat ve Kültür Tarihi

Ünite 9: Osmanlı Devletinin Kültürel Kimliğinin Yansıması: Saray Teşrifatı ve Törenleri

Osmanlı Devletinin Kültürel Kimliğinin Yansıması: Saray Teşrifatı ve Törenleri - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 223
Leyszâde Mehmed Efendi Kanunnamesi
Fatih Sultan Mehmed'in emriyle nişancı Leyszâde Mehmed Efendi tarafından hazırlanan ilk kapsamlı teşkilat kanunnamesidir. Üç bölümden oluşan bu eserin ilk iki bölümü merkez ve taşra bürokrasisinin protokoldeki yerlerini ile arz ve divan kurallarını belirlemiştir.
Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi (1676-1678)
Veziriâzam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın emriyle Nişancı Abdurrahman Abdi Paşa tarafından derlenmiştir. Divanlar, bayramlar, sefere çıkış ve elçi kabulü gibi konuları içeren ilk müstakil Osmanlı protokol mecmuası niteliğindedir.
Ni'meti Ahmed Efendi Dönemi Değişimi
Teşrifatçılık görevindeki değişimle birlikte Teşrifat Kalemi günlük olayların kaydedildiği bir merkeze dönüşmüştür. III. Ahmed'in saltanatında 1713 yılından önce kalem Babıâli'ye taşınarak doğrudan sadrazama bağlanmıştır.
Nâilî Abdullah Paşa'nın Defter-i Teşrifât'ı
XVIII. yüzyılda günlük kayıtların artarak işlevini yitirmesi üzerine kural bildiren kayıtları derlemek amacıyla yazılmıştır. I. Mahmud'un 'fî-mâ-ba'd bu Defter-i Teşrîfât düstûrü'l-amel tutulup' şeklindeki hatt-ı hümayununu taşıdığı için 'hatlı defter' olarak da tanınmıştır.

Anahtar Kavramlar

TeşrifatOsmanlı Devleti'nde resmi işlerde, saray yaşamında ve devletlerarası münasebetlerde uyulması gereken protokol kuralları ve seremoniler bütünüdür. Padişah başta olmak üzere bütün saray halkının özel ve kamusal hayatında riayet ettiği incelikleri kapsar.
MerasimBelirli kurallara, geleneklere ve protokol kaidelerine bağlı olarak icra edilen resmi tören ve törensel geçitlerdir. Osmanlı sarayında cülus, cenaze, elçi kabulü ve sefer gibi pek çok alanda titizlikle uygulanmıştır.
CülusOsmanlı padişahlarının tahta çıkışını ifade eden terimdir. Ölen veya tahttan indirilen padişahın ardından iktidar boşluğu yaratmamak için en kısa zamanda ve belirli merasim kurallarıyla gerçekleştirilen tahta çıkış törenidir.
Kılıç KuşanmaYeni tahta çıkan Osmanlı padişahının, ilk on gün içerisinde Eyüp Sultan türbesinde Hz. Muhammed veya dört halifenin kılıçlarından birini şeyhülislam eliyle kuşanarak meşruiyetini ve hâkimiyetini ilan ettiği törendir.
Sefer-i HümâyûnOsmanlı padişahının veya serdar-ı ekremin ordunun başında sefere çıkışını ve bu süreçte gerçekleştirilen görkemli dini ve askeri törenleri ifade eden kavramdır.
Teşrifâtî EfendiOsmanlı sarayında ve resmi merasimlerde protokolü idare etmekle görevli, seremonileri ve defterdeki kuralları çok iyi bilen saray memurudur. Divan-ı Hümayun teşrifatçısı olarak da anılmıştır.
Naili Abdullah PaşaXVIII. yüzyılda protokol kurallarını ve merasim düzenini ihtiva eden 'Defter-i Teşrifât' adlı eseri kaleme alan devlet adamıdır. Eseri I. Mahmud'un hatt-ı hümayunuyla düstûrü'l-amel (rehber) kabul edilmiştir.
Hariciye TeşrifatçılığıTanzimat sonrasında, 1846 yılında diplomasi alanındaki merasim kurallarını yürütmek ve düzenlemek üzere Hariciye Nezareti'ne bağlı olarak tesis edilen ikinci teşrifat kurumudur.
Teşrîfât-ı Umûmiyye DairesiII. Meşrutiyet'in ilanından sonra 1909 yılında Bâb-ı Âlî dâhilinde kurulan ve dağınık haldeki tüm teşrifat kurumlarının görevlerini tek bir çatı altında birleştiren dairedir.
BiatYeni tahta çıkan padişaha devlet erkânı ve saray halkı tarafından gösterilen sadakat ve itaat bildirme merasimidir; cülus töreninin tamamlayıcı unsurlarındandır.
ŞemleOsmanlı cenaze törenlerinde padişah ve itibarlı kimselerin vefatı üzerine başa sarılan koyu renkli sarık olup önemli bir matem alametidir.
Alkış TutmakDivan-ı Hümâyûn çavuşlarının, padişahın tahta çıkışında veya saraydan çıkışında ritmik bir sesle iyi dilek ve dua cümleleri söyleyerek icra ettikleri geleneksel bir ritüeldir.
TelhisSadrazamın devlet işleriyle ilgili padişaha arzda bulunmak veya izin almak amacıyla yazdığı resmi özet rapor ve yazılardır.
Hil'atOsmanlı sarayında yabancı elçilere, devlet görevlilerine ve başarılı kişilere taltif amacıyla giydirilen kıymetli kumaşlardan yapılmış kaftan ve elbiselerdir.
Adalet KulesiTopkapı Sarayı'nda Divan-ı Hümâyûn salonunun hemen üzerinde yer alan, padişahın gizlice divan toplantılarını ve görüşmeleri takip edebildiği kuledir.
Tevkii Abdurrahman Paşa KanunnamesiIV. Mehmed döneminde Nişancı Abdurrahman Abdi Paşa tarafından hazırlanan, ilk müstakil Osmanlı protokol mecmuası ve kanunnamesidir.
ŞimşirlikTopkapı Sarayı'nda şehzadelerin gözetim altında tutulduğu, cülus öncesi haberin ulaştırıldığı dairedir.
NakibüleşrafOsmanlı Devleti'nde Hz. Muhammed'in soyundan gelenlerin (seyyit ve şerifler) işlerini tanzim eden, törenlerde dualar eden üst düzey din adamıdır.
BâbüssaâdeTopkapı Sarayı'nda Enderun ile Birun'u ayıran, cülus tahtının kurulduğu ve önemli törenlerin icra edildiği Babıasit (Akale Kapısı) olarak da bilinen kapıdır.
Teşrîfât-ı Umûmiyye NezâretiII. Abdülhamid döneminde 1876 yılında cülustan elli gün sonra kurulan, sadarete bağlı ancak fiilen Yıldız Sarayı'nda görev yapan üst düzey teşrifat kurumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Hariciye Teşrifatçılığı (1846-1909)

Tanzimat reformlarının bir sonucu olarak diplomasi alanındaki merasim kurallarını yürütmek üzere Hariciye Nezareti'ne bağlı olarak tesis edilen ikinci teşrifat kurumudur. Başlangıçta tek memurla başlarken zamanla muavin sayıları artırılmıştır.

Teşrîfât-ı Umûmiyye Nezâreti (1876-1909)

II. Abdülhamid döneminde ilk ramazan bayramı sırasında kurulmuştur. Resmen sadarete bağlı olmasına rağmen fiilen Yıldız Sarayı'nda görev yapmış ve mevcut iki teşrifat kurumunun üzerinde karmaşık bir yapıyla faaliyet göstermiştir.

Teşrîfât-ı Umûmiyye Dairesi (1909)

II. Meşrutiyet'in ilanından hemen sonra 1909 yılında Bâb-ı Âlî dâhilinde kurulan dairedir. Dağınık haldeki tüm teşrifat kurumlarının görevlerini bir araya toplayarak umum müdürlük idaresinde teşkilatlandırılmıştır.

Cülûs Törenlerinin İcra Yeri

İstanbul'un fethinden sonra cülus merasimlerinin büyük kısmı Topkapı Sarayı'nda yapılmıştır. Yeni padişah Hırka-i Saâdet Dairesi'nde şükür namazı kıldıktan sonra Bâbüssaâde önüne kurulan taht üzerinde halka ilan edilmiştir.

II. Bayezid Dönemi Cenaze Geleneği

Osmanlı cenaze törenlerinde tabutun baş tarafına merhuma ait kavuğun konulması adeti ilk kez II. Bayezid'in cenazesinde uygulanmış ve gelenek halini almıştır.

Eyüp Sultan Kılıç Kuşanma Alayı

Padişahların tahta çıkışından sonraki ilk on gün içinde Haliç'teki Eyüp Sultan türbesine giderek kılıç kuşanmaları temel bir gelenektir. Padişah Eyüp'e kara yoluyla giderse deniz yoluyla döner, deniz yoluyla giderse kara yoluyla dönerdi.

Ulufe Dağıtımı ve Elçi Kabulü İlişkisi

Yabancı elçilerin kabul merasimlerinin yeniçerilere üç aylık ulufe (maaş) ödeneceği günlere denk getirilmesi bilinçli bir tercihtir. Amaç, yabancı elçilere Osmanlı Devleti'nin ihtişamını, zenginliğini ve askerî kudretini göstermektir.

Divan-ı Hümâyûn Toplantı Yeri ve Süresi

Topkapı Sarayı'nda Alay Meydanı'nın sol tarafında bulunan Kubbealtı'nda yapılırdı. İlk devirlerde her gün padişahın riyasetinde toplanırken, Fatih döneminden sonra haftada dört ila beş güne indirilmiştir.

Fetih Suresi ile Başlayan Divan Toplantıları

Divan-ı Hümâyûn üyeleri yerlerini aldıktan sonra Kubbealtı'nda hassa müezzinleri tarafından Fetih Suresi okunur, akide şekeri dağıtılır ve yeniçerilerin çorba içmesiyle resmi görüşmeler başlardı.

Sefer-i Hümâyûn Tuğ Dikme Merasimi

Padişahın sefere çıkışından bir ay önce Bâbüssaâde önüne sefer tuğlarının dikilmesi için ferman çıkarılırdı. Seher vaktinde devlet erkânı sarayda toplanır, sure okunup dua edildikten sonra sancağı padişah sadrazama teslim ederdi.

Sınavda Dikkat Et

  • Teşrifat kurallarının ilk kez Fatih Sultan Mehmed döneminde Leyszâde Mehmed Efendi tarafından kanunnamede toplandığını unutmayın.
  • İlk müstakil Osmanlı protokol mecmuası olan Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi'nin IV. Mehmed döneminde hazırlandığı sınavda sıklıkla sorulur.
  • I. Mahmud döneminde 'düstûrü'l-amel' kabul edilen hatlı defterin Nâilî Abdullah Paşa'ya ait olduğunu karıştırmayın.
  • Cülus ve cenaze törenlerinde yeniçeri ağası, şeyhülislam ve nakibüleşrafın rollerine (biat, namaz, dua) dikkat edin.
  • Yabancı elçi kabul törenlerinin yeniçeri ulufe dağıtımıyla aynı güne denk getirilmesinin amacını (devletin gücünü göstermek) unutmayın.
  • Divan-ı Hümâyûn toplantılarının Kubbealtı'nda yapıldığını, Fetih Suresi ile başlandığını ve padişahın Adalet Kulesi'nden takip ettiğini iyi kavrayın.
  • Kılıç kuşanma töreninin Eyüp Sultan Türbesi'nde gerçekleştirildiğini ve tahta çıkıştan sonra ilk 10 gün içinde yapıldığını hatırda tutun.