Ünite 3: YAŞ DÖNGÜSÜYLE ORTAYA ÇIKAN BAŞLICA DEĞİŞİMLER

Yaşlılıkta Boy Kısalması

Yaşlanmaya bağlı olarak gelişen morfolojik değişimlerin başında boy kısalması gelir. Yaşlı bireylerde omurga ve kemik yapısındaki değişimler nedeniyle boy uzunluğu 3-4 santimetreye kadar kısalabilmekte ve belirgin beden duruşu değişiklikleri gözlenmektedir.

Beyin Kütlesi ve Kafatası Ağırlığı İlişkisi

Yaşlanma sürecinde nöron (sinir hücresi) kayıplarının yaşanmasıyla birlikte beyin kütlesinde hacimsel bir azalma meydana gelir. Ancak bu yapısal küçülmeye rağmen bireyin kafatası ağırlığında herhangi bir değişiklik gözlenmez.

Kardiyovasküler ve Solunum Değişimleri

İlerleyen yaşla birlikte bireylerin kan basıncında (tansiyon) artış meydana gelirken, dinlenme anındaki kalp atış hızında düşüş görülür. Kalp ve akciğerlerin oksijen kullanma kapasitesi azalarak solunum fonksiyonları zayıflar.

Gastrointestinal Sistem Gerilemesi

Yaşlılık sürecinde sindirim sistemi (gastrointestinal) hareketlerinde belirgin bir yavaşlama meydana gelir. Bununla birlikte mide mukozasının hasar sonrası kendini iyileştirme ve yenileme kapasitesi de önemli ölçüde azalır.

Anahtar Kavramlar

Yaşam DöngüsüYaşam akışının belirli bir gelişimsel sıra içerisinde biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutlarıyla ilerlemesini ve değişimini ifade eden süreçtir. Örneğin, bir bireyin çocukluktan yaşlılığa kadar geçirdiği tüm gelişimsel evrelerin toplamı bu döngüyü oluşturur.

Yaşam AkışıBir insanın yaşamının başlangıcından bitimine kadar olan gelişiminin, dalgalanmalar, ilerlemeler ve gerilemeler içeren, biyo-psiko-sosyal yönleriyle incelenen görülebilir özellikleridir.

Yaş Dönümü ÇökkünlüğüYaşlanmaya bağlı fizyolojik kayıplar, emeklilik, çocukların evden ayrılması ve eş kaybı gibi faktörlerin tetiklediği, durgunluk ve umutsuzlukla karakterize ağır klinik depresyon durumudur.

İlişki Kesme KuramıYaşlılığı, bireyin ve toplumun karşılıklı olarak birbirinden aşama aşama elini çektiği, etkinliklerin azaltılarak ölümle huzurlu bir karşılaşmaya hazırlık yapıldığı doğal bir geri çekilme süreci olarak gören kuramdır.

Etkinlik KuramıYaşlıların sosyal ve psikolojik ihtiyaçlarının orta yaşlılarla aynı olduğunu savunan, yaşlı bireyin yaşam doyumunu artırmak için eski etkinliklerini koruması veya yerine yenilerini koyması gerektiğini ileri süren yaklaşımdır.

Rol Bırakma KuramıEmeklilik ve dulluk gibi durumların bireyin temel toplumsal rollerini sona erdirdiğini ve yaşlıyı toplumsal açıdan değersiz, belirsiz bir 'rolsüz rol' konumuna sürüklediğini savunan kuramdır.

Toplumsal Değiştokuş KuramıToplumsal ilişkileri ödül ve bedel dengesine dayandıran, modern sanayi toplumlarında yaşlıların teknolojik yetersizlikler nedeniyle pazarlık güçlerini ve statülerini kaybettiklerini ileri süren kuramsal yaklaşımdır.

Süreklilik KuramıBireylerin yaşlandıkça geçmişte edindikleri alışkanlıkları, tercihleri ve kişilik özelliklerini koruma eğiliminde olduklarını, yaşlılığın bazı rollerin bırakılması ve bazılarının sürdürülmesiyle oluşan karmaşık bir süreç olduğunu savunan kuramdır.

NeofobiYaşlılıkta adaptasyon bozukluğunun ilerlemesiyle ortaya çıkan, yeni ve alışılmamış olan her şeyden aşırı derecede korkma, dehşete kapılma ve eski alışkanlıklara katı bir şekilde sığınma durumudur.

Ön Yetişkinlik ÇağıDoğumdan yaklaşık 22 yaşına kadar süren, bireyin bebeklik, çocukluk ve ergenlik evrelerinden geçerek bağımlılıktan bağımsızlığa ulaştığı ve benlik yatırımını oluşturduğu ilk gelişim çağıdır.

İlk Yetişkinlik ÇağıYaklaşık 17-45 yaş arasını kapsayan, biyolojik ve psikolojik açıdan enerjinin, aşkın, mesleki ilerlemenin ve yaşam doyumunun zirvede olduğu ancak aynı zamanda en büyük stres ve hayal kırıklıklarını da barındıran çağdır.

Orta Yetişkinlik ÇağıYaklaşık 40-65 yaş arasını kapsayan, biyolojik gerilemeye karşın sosyal açıdan yeni nesilleri yetiştirme ve deneyim aktarma yoluyla verimliliğin ve üretkenliğin sürdürüldüğü dönemdir.

İleri Yetişkinlik ÇağıYaklaşık 65 yaş ve üzerini kapsayan, emeklilik, sağlık sorunları ve kayıplarla baş etmek üzere hobi bahçesi edinme gibi yeni yaşam yapılarının kurulduğu son gelişim evresidir.

Aile Yaşam DöngüsüAilenin bir bütün olarak kuruluşundan (evlilik) başlayarak çocuk sahibi olma, çocukların büyümesi, evden ayrılması ve eşlerin yaşlılık/emeklilik dönemine kadar geçtiği aşamaları betimleyen kavramdır.

Birincil Sosyal SorunlarYaşlıların toplum içinde sağlıklı bir şekilde var olabilmeleri için çözülmesi gereken en somut ve temel beş yaşam alanıdır; bunlar gelir, sağlık, bakımevi, ulaşım ve beslenmedir.

İkincil Sosyal SorunlarYaşlıların toplumsal uyumunu doğrudan etkileyen ancak birincil sorunlar kadar somut olmayan eğitim, iş, güvenlik ve emeklilik sonrası roller gibi sosyal destek alanlarıdır.

Boş Yuva SendromuÇocukların evlilik veya iş nedeniyle evden ayrılmasıyla yaşlanan anne babada ortaya çıkan derin boşluk hissi, yalnızlık, stres ve kaygı durumudur.

Melanin Pigmenti AzalmasıYaşlanma sürecinde kıl köklerinde üretilen renk maddesinin seviyelerindeki düşüşe bağlı olarak saçların beyazlaması/ağarması durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Kadınlarda 40-60 Yaş Dönemi Krizleri

Kadınlarda 40-60 yaş aralığı; doğurganlığın sona ermesi, çocukların büyüyüp evden ayrılması, emekliliğin yaklaşması ve sağlık sorunlarının başlaması gibi nedenlerle ağır ruhsal çalkantıların ve yaş dönümü çökkünlüğünün en sık görüldüğü dönemdir.

Demografik Yaş Dağılımı Kayması

Gelişmiş Batı ülkelerinde nüfusun yaş dağılımı hızla ileri yaşlara kaymaktadır. Doğum oranlarının düşmesiyle çocukların nüfustaki payı azalırken, yaşlı nüfus oranı artmakta ve genç çalışanlara bağımlı yaşlı sayısı hızla çoğalmaktadır.

Yaşlı Erkeklerin Eş Bağımlılığı

Yapılan sosyal araştırmalara göre yaşlı erkekler eşlerine her yönden kadınlara kıyasla daha bağımlıdırlar. Bu nedenle erkekler eş yitimine (dulluğa) uyum sağlamakta kadınlardan çok daha fazla zorlanmakta ve yalnız kalmaktadırlar.

Gelir Düzeyine Göre Sosyal Çevre Tercihi

Blau'nun (1973) araştırmasına göre, orta gelir düzeyine sahip yaşlılar arkadaşlık ilişkilerini korumayı ve genişletmeyi tercih ederken; düşük gelir grubundaki yaşlılar günlük destek için daha çok komşuluk ilişkilerine önem vermektedir.

Yaşlıların Beş Birincil Sorunu

Sosyal çalışmacılar ve gerontologlar tarafından yaşlıların toplumda kalmasını sağlamak için çözülmesi gereken 5 temel somut sorun alanı belirlenmiştir: Gelir, Sağlık, Bakımevi, Ulaşım ve Beslenme.

Yaşlıların Dört İkincil Sorunu

Yaşlıların yaşam kalitesini artırmak için çözülmesi gereken, somut fiziksel ihtiyaçların ötesindeki ikincil sosyal sorunlar şunlardır: Güvenlik, İş, Eğitim ve Emeklilik Sonrası Roller.

Erikson'un Durgunluk Krizi

Gelişim psikoloğu Erikson'a göre, orta ve ileri yetişkinlik döneminde üretkenlik duygusunu yeterince geliştiremeyen, sonraki kuşaklara katkı sunamayan bireylerde 'durgunluk' adı verilen ağır bir yaşam krizi ve çökkünlük baş gösterir.

Geleneksel Toplumlarda Yaşlı Statüsü

Endüstrileşmemiş ve geleneksel toplumlarda yaşlıların sosyal statüsü çok yüksektir. Bunun somut nedeni, yaşlıların toplumsal bilgi birikimini, deneyimleri ve kültürel denetimi ellerinde bulunduran ana kaynak olmalarıdır.

Neofobi Tehlikesi

Yaşlılıkta çevreye uyum sağlama yeteneğinin bozulması ve içe kapanmanın ilerlemesi durumunda 'neofobi' (yenilik korkusu) gelişir. Bu durumdaki yaşlı, yeni olan her şeyden dehşet derecesinde korkarak eski alışkanlıklarına saplanıp kalır.

Sınavda Dikkat Et

Levinson'un yaşam döngüsü evrelerinin yaş aralıklarına dikkat edin; özellikle Ön Yetişkinlik (0-22), İlk Yetişkinlik (17-45), Orta Yetişkinlik (40-65) ve İleri Yetişkinlik (65+) sınavda doğrudan eşleştirme sorusu olarak gelebilir.
Yaşlılıkta ortaya çıkan morfolojik değişimlerden 'boy kısalması (3-4 cm)' ve 'beyin kütlesinin azalmasına rağmen kafatası ağırlığının değişmemesi' fizyoloji sorularında sıklıkla yanıltıcı şık olarak kullanılır.
Yaşlıların sorunları sorulduğunda 'Birincil Sorunlar' (Gelir, Sağlık, Bakımevi, Ulaşım, Beslenme) ile 'İkincil Sorunlar' (Güvenlik, İş, Eğitim, Emeklilik Sonrası Roller) ayrımını ezberleyin; hangisi diğer grupta yer alır tarzı sorular popülerdir.
Uyum kuramlarının anahtar kelimelerini kodlayın: 'Karşılıklı geri çekilme' görüyorsanız İlişki Kesme Kuramı; 'Orta yaş etkinliklerini sürdürme' görüyorsanız Etkinlik Kuramı; 'Rolsüz rol ve statü kaybı' görüyorsanız Rol Bırakma Kuramı doğru cevaptır.
Toplumsal Değiştokuş Kuramı'nın temel dayanağının 'modernleşme/endüstrileşme ile yaşlı statüsünün düşmesi' ve 'pazarlık gücü kaybı' olduğunu unutmayın; endüstrileşmemiş toplumlarda yaşlı statüsünün yüksek olması bu kuramla açıklanır.
Yaşlılıkta görülen 'neofobi' kavramının kelime anlamının 'yenilik korkusu' olduğunu ve eski alışkanlıklara aşırı bağlılıkla karakterize edildiğini klinik psikoloji soruları için aklınızda tutun.