Ünite 4: Modern Organizasyon Teorisi

Modern Organizasyon Teorisi - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 84

Ludwig von Bertalanffy ve Genel Sistem Teorisi

Fizik ve biyoloji alanlarında çalışan Ludwig von Bertalanffy, yönetim biliminde devrim yaratan Genel Sistem Teorisi'nin kurucusudur. Onun bu teorisi, organizasyonların parçalanmış mekanik yapılar olarak değil, birbiriyle ilişkili canlı birer bütün olarak incelenmesine öncülük etmiştir.

Mary Parker Follet'in Durumsal Görüşü

1920'li yıllarda klasik yönetim düşüncesi içinde yer alan Mary Parker Follet, farklı durumların farklı bilgi çeşitlerine ve çalışan niteliklerine ihtiyaç duyduğunu savunmuştur. Bu öngörü, yıllar sonra gelişecek olan Durumsallık Yaklaşımı'nın erken bir öncüsü olmuştur.

Tom Burns ve G.M. Stalker Araştırması

Burns ve Stalker, işletme yapıları ile dış çevre arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla pazardaki değişim hızını analiz etmişlerdir. Araştırma sonucunda durgun çevreler için mekanik yapıların, hızlı değişen çevreler için ise organik yapıların uygun olduğunu kanıtlamışlardır.

Joan Woodward'ın South Essex Araştırması

1950'li yıllarda İngiltere'nin South Essex bölgesinde Joan Woodward ve ekibi tarafından 100 işletme üzerinde yürütülmüştür. Bu araştırma, kullanılan üretim teknolojisi ile organizasyon yapısı arasındaki doğrudan bağı ampirik olarak ortaya koyan ilk çalışmalardan biridir.

Anahtar Kavramlar

Sistemler YaklaşımıOrganizasyonu tek bir amaca yönelmiş, birbiriyle ilişkili parçalardan oluşan ve dış çevreyle etkileşim içindeki bir bütün olarak ele alan yönetim yaklaşımıdır. Örneğin, bir işletmenin finans, üretim ve pazarlama departmanlarının bağımsız değil, birbirine uyumlu bir bütün olarak çalışmasını inceler.

Alt SistemBüyük bir sistemi oluşturan daha küçük parçaların her biridir ve her sistem aslında daha büyük bir üst sistemin alt sistemidir. Örneğin işletmedeki çalışanlar, formal yapılar, makineler ve informal gruplar birer alt sistemdir.

EntropiTüm sistemler için geçerli olan bozulma, yıpranma ve zamanla ölme eğilimidir. Örneğin bakım yapılmayan ve dışarıdan enerji/girdi almayan bir makine veya işletme zamanla entropiye yenik düşerek faaliyetini yitirir.

Negatif-EntropiSistemin dışarıdan sürekli enerji, bilgi ve girdi alarak bozulma ve ölme eğilimini (entropiyi) durdurması veya tersine çevirmesidir. Örneğin kriz döneminde pazar araştırması yapıp kendini yenileyen bir firma entropiyi engeller.

Açık SistemDış çevresinden sürekli bilgi, hammadde ve enerji alan, bunları süreçlerden geçirerek çıktı hâlinde tekrar çevreye veren sistemlerdir. Tüm modern işletmeler açık sistemlere örnek oluşturur.

Kapalı SistemDış çevreyle etkileşimi bulunmayan, dış çevredeki değişimlerden etkilenmeyen mekanik sistemlerdir. Örneğin dış koşullardan bağımsız olarak çalışan kurmalı bir saat kapalı sistem özellik gösterir.

Ara YüzBir sistemin diğer bir sistem veya dış çevre ile ilişki kurduğu sınır bölgeleridir. İşletmelerdeki pazarlama, halkla ilişkiler ve kurumsal iletişim departmanları bu duruma tipik örneklerdir.

Dinamik DengeAçık sistemlerin dış çevredeki sürekli değişimlere paralel olarak kendi iç yapılarını uyarlayarak dengeli durumlarını koruma yeteneğidir. Pazar şartlarına göre ürün gamını değiştiren bir firma dinamik dengeyi korur.

Durumsallık YaklaşımıYönetimde her yerde ve her koşulda geçerli 'en iyi tek yol' olmadığını, her durumun kendine özgü olduğunu ve buna uygun yönetim teknikleri geliştirilmesi gerektiğini savunan yaklaşımdır.

Mekanik Organizasyon Yapısıİşlerin katı uzmanlık alanlarına bölündüğü, yetkinin tepe yönetimde toplandığı, kuralların belirgin ve bürokratik olduğu organizasyon yapısıdır. Durgun çevrelerde oldukça başarılı sonuçlar verir.

Organik Organizasyon YapısıBireysel çalışmadan ziyade grup çalışmasının, esnek iletişimin, ayrıntılı görev tanımlarının olmadığı ve alt kademelere karar alma yetkisinin verildiği (adem-i merkeziyetçi) yapıdır. Hızlı değişen çevrelerde başarılıdır.

Modal TeknolojiJoan Woodward araştırmasında kullanılan, organizasyonu bir bütün olarak karakterize eden üretim teknolojisi ve süreçleri bütününü ifade eden kavramdır.

Birim ÜretimMüşterinin özel beklentilerine ve siparişine göre yapılan, standartlaşmanın en az olduğu üretim teknolojisidir. Özel sipariş üzerine kıyafet diken bir terzi atölyesi buna örnektir.

Kitle ÜretimiBelirli standartlara göre büyük miktarlarda, tek düze ve tekrarlayan işlerin yapıldığı üretim teknolojisidir. Otomotiv fabrikasındaki montaj hattı kitle üretimine örnektir.

Süreç ÜretimiÇok büyük miktarlarda üretim yapan, son derece karmaşık ve gelişmiş makinelerin sürekli çalıştığı üretim teknolojisidir. Petrol rafinerileri veya kimya fabrikaları bu kapsamdadır.

Diğer Önemli Bilgiler

Aston Grubu Araştırmaları ve Bulguları

Aston Grubu, modal teknolojilerin yanı sıra birim teknolojiler ve organizasyon büyüklüğü arasındaki ilişkiyi incelemiştir. Çalışma sonucunda, organizasyon büyüdükçe birim teknolojilerin ve formalleşme düzeyinin arttığı, otomasyonun mekanik yapıları tetiklediği görülmüştür.

İkinci Dünya Savaşı ve Yönetim Anlayışındaki Kırılma

İkinci Dünya Savaşı, yönetim biliminde sadece işletme içi unsurların yetersiz olduğunu göstermiştir. Savaş sonrası dönemde işletmelerin dış çevreyle etkileşimi, dinamik çevreye uyum sağlama yetenekleri ve sistemik yaklaşımlar ön plana çıkmıştır.

Güney Essex İşletmelerinde Üretim Sınıflandırması

Woodward araştırmasında İngiliz işletmelerindeki teknolojiler birim üretim, kitle üretimi ve süreç üretimi olmak üzere üç ana gruba ayrılmıştır. Bu sınıflandırma, teknolojinin karmaşıklık derecesi ile yönetim basamakları arasındaki ilişkiyi netleştirmiştir.

Petrol ve Demir-Çelik Sektöründe Çevre Türü

Burns ve Stalker sınıflandırmasında petrol sanayi ve demir çelik sanayi gibi sektörler 'değişen çevre' kategorisinde değerlendirilmiştir. Bu sektörlerde değişim yaşansat da, uzun süreli kurallar ve öngörülebilir yapılar sayesinde yöneticiler bu değişimlere kolayca uyum sağlayabilmektedir.

Richard Daft'ın Sistem Tanımlaması

Yönetim bilimci Richard Daft, sistemlerin beş temel unsurunu (girdiler, işleme süreci, çıktılar, geri besleme ve çevre) netleştirerek organizasyonların açık sistem modelini görselleştirmiş ve literatüre kazandırmıştır.

Tamer Koçel'in Sistem ve Parametre Analizi

Türkiye'de işletme yönetimi alanında önemli katkılar sunan Tamer Koçel, kapalı ve açık sistemlerin yanı sıra değişkenler ile parametreler arasındaki farkı detaylandırmıştır. Koçel, dışsal faktörlerin parametre olarak açık sistemleri nasıl etkilediğini açıklamıştır.

Stoner ve Freeman'ın Sinerji Vurgusu

Yönetim yazarları Stoner ve Freeman, sistemler yaklaşımındaki bütüncü görüşü ele alırken 'sinerji' kavramını öne çıkarmışlardır. Onlara göre parçaların bir arada çalışmasıyla ortaya çıkan verimlilik, tek tek parçaların verimliliklerinin toplamından büyüktür.

Sınavda Dikkat Et

Sistemler Yaklaşımı'nın Ludwig von Bertalanffy’ın Genel Sistem Teorisi'ne dayandığını mutlaka bilin; AOF sınavlarında bu köken bilgisi sıkça sorulur.
Açık ve kapalı sistemlerin çevreyle olan etkileşim farkını iyi kavrayın (Kapalı sistem saat örneği gibi dış çevreden bağımsızdır, işletmeler ise açık sistemdir).
Entropinin 'bozulma ve ölme eğilimi', negatif-entropinin ise dışarıdan enerji alarak bu bozulmayı önleme çabası olduğunu unutmayın.
Burns ve Stalker'ın eşleştirmesine dikkat edin: Mekanik yapı 'durgun çevre', organik yapı ise 'hızlı değişen çevre' için uygundur.
Joan Woodward'ın üretim teknolojisi sınıflandırmasını (Birim üretim, Kitle üretimi, Süreç üretimi) ve her birinin özelliklerini karıştırmayın.
Woodward araştırmasında teknoloji karmaşıklaştıkça yönetim basamaklarının (dik organizasyon) arttığı bilgisini akılda tutun.
Durumsallık Yaklaşımı'nın en temel sloganı 'her koşulda geçerli en iyi tek yol yoktur' ilkesidir; klasik teorinin tam zıttıdır.
Aston Grubu bulgularına göre organizasyon büyüdükçe ihtisaslaşma, formalleşme ve birim teknolojilerin öneminin arttığını not edin.