Ünite 1: Güneş Sistemi ve Ötesi

TÜBİTAK UZAY ve BİLSAT Projesi

1985 yılında kurulan TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü, 2001 yılında başlattığı BİLSAT projesi ile uydu teknolojileri alanına adım atmış ve Türkiye'nin ilk gözlem uydusu 27 Eylül 2003'te fırlatılmıştır.

Millî Gözlem Uydusu RASAT

BİLSAT ile kazanılan deneyim ve altyapı sonucunda başlatılan RASAT projesi ile ilk millî uydu tasarım ve üretim faaliyetleri gerçekleştirilmiş, bu uydu 17 Ağustos 2011 tarihinde uzaya fırlatılmıştır.

Yüksek Çözünürlüklü Göktürk-2

Türk Silahlı Kuvvetleri ve kamu kurumlarının görüntü ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla geliştirilen yüksek çözünürlüklü ilk gözlem uydumuz Göktürk-2, 18 Aralık 2012'de fırlatılmış olup yerli yazılım ve millî uçuş bilgisayarı kullanmıştır.

2009 Dünya Astronomi Yılı

Galileo’nun teleskopla ilk gökyüzü gözlemini yapmasının 400. yıl dönümü olması dolayısıyla Uluslararası Astronomi Birliği'nin çağrısıyla Birleşmiş Milletler ve UNESCO 2009 yılını Dünya Astronomi Yılı ilan etmiştir.

Anahtar Kavramlar

Uzay MekikleriYeniden kullanılabilen ve uzaya büyük uyduların taşınmasını sağlayan gelişmiş uzay araçlarıdır. Bu araçlar sayesinde yeryüzünden uzaya yük ve personel taşımacılığı gerçekleştirilebilmektedir.

Uzay SondasıBir gezegeni veya herhangi bir gök cismini yakından incelemek, veri toplamak ve fotoğraf çekmek amacıyla o hedefe gönderilen insansız uzay aracıdır.

Yapay Uyduİnsanlar tarafından üretilerek gezegenlerin etrafında belirli bir yörüngede dolması sağlanan; haberleşme, hava durumu tahmini ve bilimsel araştırmalarda kullanılan teknolojik araçlardır.

Uzay KirliliğiDünya’nın çevresinde değişik yörüngelerde dolanan, artık herhangi bir işlevi kalmayan işlevsiz uydular, roket artıkları ve patlama kalıntısı insan yapımı tüm cisimlerin oluşturduğu atık yığınıdır.

Işık KirliliğiAydınlatma kaynaklarının gereğinden fazla, yanlış yönde ve yanlış biçimde kullanılması sonucunda gökyüzü gözlemlerini olumsuz etkileyen ve şehirlerde yıldızların görünmesini engelleyen çevre sorunudur.

TeleskopGök cisimlerinden gelen ışığı toplayıp odaklayarak onların daha büyük, parlak ve incelenebilir görüntüler elde edilmesini sağlayan temel gök bilimi gözlem aracıdır.

Gözlemevi (Rasadhane)Gökyüzü ve uzay araştırmalarının ışık ve hava kirliliğinden uzak, açık gece sayısı fazla olan yüksek dağ zirvelerinde yapıldığı bilimsel tesislerdir.

Bulutsu (Nebula)Yıldızlar arası boşluklarda yer alan, hidrojen gazı, toz ve çeşitli materyallerden oluşan, içinde yeni yıldızların doğduğu bulutu andıran dev gök cisimleridir.

Işık YılıGök cisimleri arasındaki devasa mesafeleri ölçmek için kullanılan, ışığın boşlukta bir yılda kat ettiği yaklaşık 10 trilyon kilometrelik uzunluk ölçüsü birimidir.

TakımyıldızEski çağlardan beri insanların gökyüzündeki parlak yıldız kümelerini hayalî çizgilerle birleştirerek nesne, hayvan veya kahramanlara benzettiği yıldız gruplarıdır.

Galaksi (Gök Ada)Milyarlarca yıldızın, gaz ve toz bulutlarının ve diğer gök cisimlerinin kütle çekim kuvvetiyle bir araya gelmesiyle oluşan devasa sistemdir; Samanyolu ve Andromeda buna örnektir.

Süpernova PatlamasıBaşlangıç kütlesi Güneş’in kütlesinden fazla olan büyük kütleli yıldızların ömrünün son aşamasında gerçekleşen devasa ve şiddetli patlama olayıdır.

Beyaz CüceKüçük kütleli yıldızların yaşam döngüsünün sonunda dış katmanlarını uzaya fırlattıktan sonra geriye kalan, yoğun demir ve karbon yığınından oluşan sönmekte olan yıldız kalıntısıdır.

Kara DelikKütle çekimi o kadar güçlü olan ki yakınındaki hiçbir maddenin, hatta ışığın bile kaçmasına izin vermeyen büyük kütleli yıldız artığı uzay parçasıdır.

Ön YıldızSoğuk gaz ve toz bulutlarının kütle çekiminin etkisiyle çökerek sıkışması ve ısınması sonucunda oluşan donuk kırmızı renkli ilk kümeleşme evresidir.

Nötron YıldızıBüyük kütleli yıldızların süpernova patlamasıyla sonlanan yaşamlarının ardından geriye kalan, son derece yoğun ve sıkışık yapılı gök cismidir.

EvrenDünya’yı, uzayı, bütün gök cisimlerini, maddeyi ve enerjiyi içine alan aradaki boşluklarla birlikte her şeyin tamamını kapsayan sonsuz üç boyutlu alandır.

Gezegenimsi BulutsuKüçük ve orta kütleli yıldızların yaşamlarının sonunda dış katmanlarını uzaya yayarak oluşturdukları, gezegeni andıran renkli gaz ve toz kabuğudur.

Diğer Önemli Bilgiler

TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG)

Işık kirliliğinden ve olumsuz atmosferik koşullardan kaçınmak amacıyla Antalya Saklıkent'te 2500 metre yükseklikteki Bakırlıtepe'de kurulan TUG, 5 Eylül 1997'den itibaren üniversitelere teleskop hizmeti vermektedir.

Tarihi Gözlemevi Müdürü Ali Kuşçu

15. yüzyılda yaşamış ünlü Türk-İslam gök bilimcisi Ali Kuşçu, Uluğ Bey tarafından Semerkant Gözlemevi'nin müdürlüğüne getirilmiş ve 'Uluğ Bey’in Yıldız Kataloğu'nun hazırlanmasına büyük katkı sağlamıştır.

En Büyük Bulutsu: Tarantula Bulutsusu

Samanyolu Galaksisi'ne çok uzaklarda bulunan ve şimdiye kadar keşfedilen en büyük bulutsu olma özelliğini taşıyan Tarantula Bulutsusu, parlak dev yıldız kümeleri tarafından aydınlatılmaktadır.

Atbaşı Bulutsusu Örneği

Orion Takımyıldızı'nda yer alan ve Dünya'dan yaklaşık 1500 ışık yılı uzaklıkta bulunan Atbaşı Bulutsusu, karanlık bulutsular sınıfına verilebilecek en güzel ve net örneklerden biridir.

Güneş'e En Yakın Yıldız: Proxima Centauri

Güneş sistemimizin merkezi olan Güneş'e en yakın yıldız konumunda bulunan Proxima Centauri, Güneş'ten yaklaşık 4,2 ışık yılı uzaklıkta yer almaktadır.

Hubble Uzay Teleskobu

1990 yılında Dünya’nın yörüngesine yerleştirilen Hubble Uzay Teleskobu sayesinde, uzayın derinliklerinde yer alan on binlerce galaksinin ve uzak gök cisimlerinin net görüntüleri elde edilebilmektedir.

Isaac Newton ve Aynamı Teleskop Tasarımı

Galileo'nun basit teleskobundan sonra Isaac Newton, teleskobunda ışığı toplamak için lens yerine ayna kullanarak bugün dünyadaki tüm büyük optik teleskopların geliştirilmesinin yolunu açmıştır.

Samanyolu ve Avcı Kolu

Çubuklu sarmal yapıya sahip olan Samanyolu Galaksisi dört belirgin sarmal kola sahiptir ve Dünya'nın içinde bulunduğu Güneş sistemi bu kollarından biri olan Avcı (Orion) kolu üzerinde yer alır.

NASA'nın Gündelik Hayata Katkıları

Astronotların yiyeceklerinin uzun süre saklanması için NASA tarafından geliştirilen dondurma işlemi, günümüzde besin saklama yöntemlerinin ve günlük hayat teknolojilerinin ayrılmaz bir parçası olmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Uyduların adları ile fırlatılış yılları karıştırılmamalıdır; ilk gözlem uydumuz BİLSAT (2003), ilk millî uydu RASAT (2011) ve yüksek çözünürlüklü ilk gözlem uydumuz Göktürk-2 (2012) olduğu unutulmamalıdır.
Uzay kirliliğinin tanımına dikkat edilmelidir; doğal uydular veya gök taşları uzay kirliliği demez, işlevini yitirmiş insan yapımı cisimler uzay kirliliğini oluşturur.
Yıldızların renk-sıcaklık ilişkisi sıklıkla sorulur; mavi yıldızlar en sıcak, sarı yıldızlar (Güneş gibi) orta sıcaklıkta, kırmızı yıldızlar ise en soğuk yıldızlardır.
Gök biliminde mesafelerin kilometre ile değil 'ışık yılı' ile ölçüldüğü bilgisi sınavda hem doğru-yanlış hem çoktan seçmeli sorularda sıklıkla test edilir.
Gözlemevlerinin kurulacağı yerlerin coğrafi ve teknik özellikleri (ışık kirliliğinin az olması, deprem kuşaklarından uzaklık, açık gece sayısı) kritik bir ezber konusudur.
Büyük kütleli yıldızların sonunun süpernova patlaması, nötron yıldızı veya kara delik ile bittiği; küçük kütleli yıldızların ise gezegenimsi bulutsu ve beyaz cüce ile bittiği ayrımına dikkat edilmelidir.
Türk-İslam bilginlerinden Ali Kuşçu'nun Semerkant Gözlemevi müdürlüğü yaptığı ve 'Er Risalet-i Fethiyye' eseri sınavda isim/eser eşleştirmesi olarak gelebilir.
Samanyolu Galaksisi'nin 'çubuklu sarmal' yapıda olduğu ve Güneş sisteminin bu galaksinin 'Avcı (Orion)' kolu üzerinde bulunduğu bilgisi unutulmamalıdır.