İnfografik
← Ünite 3
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 2

Ünite 3: Atatürk İlkeleri ve Atatürk Döneminde Dil-Tarih ve Kültür Alanındaki Çalışmalar

13 Eylül 1920 Halkçılık Programı
Mustafa Kemal Atatürk'ün BMM'ye sunduğu bu programda, sınıfsız ve ayrıcalıksız bir toplum iradesi esas alınmış, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilk kez resmî bir metinde vurgulanmıştır.
1924 Anayasası 88. Madde
Bu maddede 'Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın, vatandaşlık itibarıyla Türk denir' hükmü yer alarak cumhuriyetin milliyetçilik anlayışının etnik değil kültür ve vatandaşlık odaklı olduğu tescillenmiştir.
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve Devletçilik
1929 yılında ABD'de başlayan küresel kriz, zaten zayıf olan Türkiye ekonomisini vurmuş; özel sektörün yetersizliği üzerine devletçilik ilkesinin zorunlu bir politika olarak uygulanmasına yol açmıştır.
1 Kasım 1922 Saltanatın Kaldırılması
TBMM'nin kabul ettiği 308 sayılı kararla saltanat ve hilafet birbirinden ayrılarak saltanat kaldırılmış, böylece millet egemenliği yolunda ve teokratik rejimden kopuşta en radikal adım atılmıştır.

Anahtar Kavramlar

HalkçılıkToplumda hiçbir kişiye, sınıfa veya zümreye ayrıcalık tanınmamasını, tüm vatandaşların kanun önünde eşitliğini ve yönetimin doğrudan halka dayanmasını öngören Atatürk ilkesidir. Sınıf mücadelesini reddeder, mesleki iş bölümü ve sosyal dayanışmayı esas alır.
MilliyetçilikOrtak tarih, dil, kültür ve beraber yaşama arzusuna sahip olan insan topluluğunun bağımsızlığını ve huzurunu hedefleyen düşünce akımıdır. Atatürk milliyetçiliği ırkçılığı reddeder ve kapsayıcı, birleştirici bir yapıdadır.
Mutedil DevletçilikAtatürk'ün ekonomide uyguladığı, özel mülk ve teşebbüsü esas alan ancak ülkenin zorunlu ihtiyaçları ve büyük yatırımları için devletin bizzat devreye girmesini öngören ılımlı karma ekonomik sistemdir. Komünizm ve sosyalizmdeki kolektivizmden tamamen farklıdır.
LaiklikDin ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması, devlet düzeninin akla, bilime ve hukuka dayandırılmasıdır. Din ve vicdan hürriyetini güvence altına alarak devletin tüm inançlara eşit mesafede durmasını sağlar.
İnkılapBir durumdan veya halden başka bir hale dönüşme, köklü değişim demektir. Atatürk anlayışında eskimiş ve milleti geri bırakmış kurumları yıkarak yerlerine en yüksek medeni icaplara uygun yeni kurumlar koymaktır.
İhtilalMevcut siyasi ve toplumsal düzeni zora ve kuvvete başvurarak değiştirme veya yıkma hareketidir. İnkılabın ilk hazırlık ve yıkım safhasını ifade eder.
Millet MektepleriHarf İnkılabı sonrasında yeni Latin esaslı Türk alfabesini okuma-yazma çağını geçmiş yetişkin vatandaşlara öğretmek amacıyla 1 Ocak 1929'da açılan eğitim kurumlarıdır.
Güneş-Dil Teorisi1930'lu yıllarda Türk dilinin dünyadaki en eski dillerden biri olduğunu ve diğer pek çok dile kaynaklık ettiğini bilimsel olarak kanıtlamak amacıyla ortaya atılmış dil teorisidir.
Türk Tarih TeziTürklerin sarı ırktan olmadığını, dünya medeniyetine öncülük eden beyaz ırktan olduğunu ve Anadolu'nun en eski yerli halklarıyla tarihi bağları bulunduğunu savunan cumhuriyet dönemi tarih tezi.
Teşvik-i Sanayi Kanunu1927 yılında yerli ve özel sanayicileri desteklemek, onlara kredi, arazi ve vergi muafiyeti sağlamak amacıyla çıkarılan ancak sermaye yetersizliği nedeniyle tam başarıya ulaşamayan kanun.
Darülbedayi1914 yılında İstanbul'da kurulan ve Osmanlı'dan Cumhuriyet'e intikal eden ilk resmî Türk tiyatro kurumudur. 1934 yılında İstanbul Şehir Tiyatrosu adını almıştır.
Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı1934 yılında yürürlüğe konan, hammaddesi yurt içinde olan tekstil, maden, kimya ve kâğıt gibi sanayi kollarında devlet eliyle fabrikalar kurulmasını sağlayan başarılı plan.
Sanayi Nefise Mektebi1883 yılında kurulan Osmanlı'nın ilk güzel sanatlar okuludur. Cumhuriyet döneminde Güzel Sanatlar Akademisi adını almış ve heykel, mimarlık gibi yeni bölümler eklenmiştir.
Şer’iye ve Evkaf VekâletiOsmanlı Devleti'nde dinî işler ve vakıflardan sorumlu olan bakanlıktır. Laiklik adımları kapsamında 3 Mart 1924'te kaldırılmış, yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur.
Tevhid-i Tedrisat Kanunu3 Mart 1924 tarihinde çıkarılan ve Türkiye'deki bütün eğitim kurumlarını Millî Eğitim Bakanlığına bağlayarak eğitimde ikiliği kaldıran laikleşme kanunudur.
Özsoy OperasıBestesi Adnan Saygun'a, librettosu Münir Hayri Egeli'ye ait olan, İran Şahı Rıza Pehlevi'nin 1934'teki Türkiye ziyareti onurına sahnelenen ilk Türk operasıdır.
Musiki Muallim MektebiCumhuriyet döneminde ilköğretim ve ortaöğretim kurumlarına müzik öğretmeni yetiştirmek amacıyla 1924 yılında Ankara'da açılan kurumdur.
Tarih-i Osmani Encümeni1908 İkinci Meşrutiyet döneminde Osmanlı tarihi üzerine bilimsel araştırmalar yapmak ve yayın çıkarmak üzere kurulan ilk resmî tarih heyetidir.
Örfî Hukukİslam hukuku dışındaki alanlarda padişahların ferman ve kanunnamelerle koydukları, gelenek ve devlet ihtiyaçlarına dayanan hukuk kuralları bütünüdür.
D Grubu1933 yılında Türk resim sanatına yenilik getirmek, batıdaki gelişmeleri takip edip sergiler ve sanat tartışmaları düzenlemek amacıyla kurulan ressamlar topluluğudur.
Revizyonist PolitikaBirinci Dünya Savaşı sonrasında imzalanan barış antlaşmalarının getirdiği sınırları ve statükoyu kabul etmeyip bunları değiştirmek isteyen devletlerin (örneğin Almanya ve İtalya) izlediği saldırgan politika.
Statükocu (Anti-Revizyonist) PolitikaSavaş sonrası kurulan uluslararası düzeni ve mevcut sınırları korumayı hedefleyen, barışçıl ve mevcut durumu sürdürmeye odaklı dış politika anlayışıdır.
Cumhurbaşkanlığı Filarmoni OrkestrasıOsmanlı'daki Mızıka-i Hümayun'un Ankara'ya getirilerek önce Cumhurbaşkanlığı Musiki Heyeti, 1933'te ise bu ismi almasıyla oluşturulan çok sesli müzik topluluğudur.
Türk Dili Tetkik Cemiyeti12 Temmuz 1932'de Atatürk'ün talimatıyla kurulan, Türkçeyi yabancı etkilerden arındırmayı ve bir bilim dili yapmayı hedefleyen kurumdur. 1936'da Türk Dil Kurumu adını almıştır.
Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti15 Nisan 1931'de kurulan, Türk tarihini derinlemesine ve bilimsel yöntemlerle araştıran kurumdur. 1935'te Türk Tarih Kurumu adını almıştır.

Diğer Önemli Bilgiler

3 Mart 1924 Devrim Kanunları

Bu tarihte çıkarılan kanunlarla Hilafet kaldırılmış, Şer'iye ve Evkaf Vekâleti lağvedilmiş, Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilmiş ve Genelkurmay Başkanlığı siyasetten ayrılmıştır.

10 Nisan 1928 Anayasa Değişikliği

1924 Anayasası'nın 2. maddesinde yer alan 'Türk Devletinin dini İslam'dır' cümlesi ile milletvekillerinin dinî yemin metinleri anayasadan çıkarılarak laik devlet yapısı pekiştirilmiştir.

5 Şubat 1937 Laiklik İlkesinin Anayasaya Girişi

1924 Anayasası'nın 1. maddesine 'Türk Devletinin laik olduğu' ibaresi resmen eklenmiş, böylece Atatürk ilkelerinin tamamı anayasal güvenceye kavuşturulmuştur.

9/10 Ağustos 1928 Sarayburnu Konuşması

Atatürk, İstanbul Sarayburnu Parkı'nda yaptığı tarihi konuşmada Latin esaslı Yeni Türk Harflerinin kabul edileceğini ve hızlıca halka öğretilmesi gerektiğini müjdelemiştir.

1 Kasım 1928 Harf İnkılabı Kanunu

1353 sayılı 'Yeni Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun' TBMM'de kabul edilmiş, resmî işlerde eski harflerin kullanımı aşamalı olarak yasaklanmıştır.

Millet Mektepleri Başarısı (1929-1936)

24 Kasım 1928'de talimatnamesi yayımlanan ve 1 Ocak 1929'da açılan Millet Mekteplerinde 1936 yılına kadar 1.200.000 yetişkin vatandaş okuma-yazma diploması almıştır.

12 Temmuz 1932 Türk Dili Tetkik Cemiyeti

Atatürk'ün öncülüğünde kurulan cemiyet, Türkçeyi yabancı dillerin boyunduruğundan kurtarmak, kelime derlemeleri yapmak ve dili bilimsel olarak işlemek amacıyla faaliyete başlamıştır.

15 Nisan 1931 Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti

Türk milletinin dünya ve medeniyet tarihindeki köklü yerini ve Anadolu'nun en eski kültürleriyle bağını bilimsel yöntemlerle araştırmak üzere bağımsız bir dernek olarak kurulmuştur.

1926 Sarayburnu Atatürk Heykeli

Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel tarafından yapılan ve İstanbul Sarayburnu'na yerleştirilen bu anıt, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk açık hava Atatürk heykelidir.

1934 Özsoy Operası Temsili

Ankara'da İran Şahı Rıza Pehlevi'nin ziyareti vesilesiyle sahnelenen, bestesi Adnan Saygun'a ait bu eser Türkiye Cumhuriyeti tarihinin ilk resmî Türk operasıdır.

1934 'Türkiye'nin Kalbi Ankara' Filmi

Cumhuriyetin 10. yılı kutlamaları vesilesiyle Sovyet sinemacılar tarafından çekilen, Ankara'nın ve genç cumhuriyetin gelişimini gösteren önemli belgesel film.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda tarihlere dikkat edin: Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922), Hilafetin kaldırılması (3 Mart 1924), Harf İnkılabı (1 Kasım 1928), Laiklik ilkesinin anayasaya girişi (5 Şubat 1937). AÖF bu tarih sıralamalarını sıklıkla sorar.
  • Devletçilik ilkesinin 'komünizm' olmadığını, 'Mutedil Devletçilik' (karma ekonomi) olarak tanımlandığını ve özel teşebbüsü tamamen reddetmediğini unutmayın.
  • Harf İnkılabı ile okuma-yazma seferberliğini karıştırmayın: Harf İnkılabı kanunu 1 Kasım 1928'de çıkmış, halka öğretmek için açılan Millet Mektepleri ise 1 Ocak 1929'da faaliyete geçmiştir.
  • Atatürk Milliyetçiliğinin ırkçı olmadığını, 1924 Anayasası 88. maddesindeki vatandaşlık tanımına ve kültür birliğine dayandığını vurgulayan sorular sıkça gelir.
  • İlk Türk Operası olan 'Özsoy Operası'nın bestecisi Adnan Saygun, sahnelenme sebebi ise İran Şahı Rıza Pehlevi'nin ziyareti (1934) olarak sorulara konu olur.
  • TDK (12 Temmuz 1932) ve TTK (15 Nisan 1931) kuruluş tarihlerine ve Atatürk'ün bu iki kuruma kişisel vasiyetiyle gelir bıraktığı bilgisine dikkat edin.
  • Dış politikada Türkiye'nin Millî Mücadele başarısı nedeniyle revizyonist (saldırgan/sınır değiştirmek isteyen) değil, statükocu ve barışçı ('Yurtta Sulh Cihanda Sulh') bir çizgi izlediğini unutmayın.