Ünite 5: 1938’den 2002’ye Ekonomik Gelişmeler — Önemli Kavramlar

İkinci Dünya Savaşı koşullarında 26 Ocak 1940 tarihinde çıkarılan ve hükûmete üretim, dağıtım, tüketim ve fiyatlandırma alanlarında olağanüstü müdahale yetkileri veren kanundur. Savaş döneminde karaborsa ve stokçulukla mücadele amacıyla uygulanmış, 1950'li yıllarda DP hükûmeti tarafından mal darlıklarını önlemek için yeniden yürürlüğe koyulmuştur.

12 Kasım 1942 tarihinde TBMM'de kabul edilen, olağanüstü savaş şartlarında haksız kazanç sağlayanlardan vergi almak ve piyasadaki emisyon hacmini daraltmak amacıyla bir defaya mahsus uygulanan servet vergisidir. Mükelleflerin büyük çoğunluğu İstanbul'daki gayrimüslimlerden oluşmuş, itiraz hakkı tanınmadığı için ciddi tartışmalara yol açmış ve 1943'te kaldırılmıştır.

Ağustos 1958 İstikrar Kararları ile uygulamaya koyulan, ihraç veya ithal edilen malın cinsine, stratejik önemine göre farklı döviz kurlarının ve prim oranlarının uygulandığı kambiyo sistemidir. Dolar bazında Türk lirasına %120'ye yakın devalüasyon yapılarak dış ticaret dengesi kurulmaya çalışılmıştır.

Daha önce dışarıdan ithal edilen tüketim veya yatırım mallarının yurt içinde kurulan yerli sanayi tesisleriyle üretilmesini hedefleyen iktisat stratejisidir. Türkiye'de 1950'lerin ortasından itibaren KİT'ler ve özel sektör eliyle uygulanmış, ancak döviz girdisine bağımlı olduğu için zamanla döviz darboğazlarına yol açmıştır.

1950 yılında büyük ticaret bankalarınca özel sektöre orta ve uzun vadeli yatırım kredisi ve teknik destek sağlamak amacıyla kurulan finans kuruluşudur. Neo-liberal dönemin temel finansal kurumu olmuş, Dünya Bankası kaynaklarını kullanarak tüketim malı üreten özel işletmeleri desteklemiştir.

Ekim 1960'ta kurulan ve 1961 Anayasası ile anayasal bir organ haline getirilen, hükûmete iktisadi ve sosyal konularda danışmanlık yapıp Beş Yıllık Kalkınma Planlarını hazırlayan teşkilattır. Karma ekonomi anlayışı çerçevesinde kamu sektörü için emredici, özel sektör için yönlendirici planlar üretmiştir.

1968 yılında 933 sayılı Kanun uyarınca DPT bünyesindeki Teşvik ve Uygulama Dairesi tarafından özel sektör yatırımcılarına verilmeye başlanan resmi belgedir. Bu belgeye sahip olan girişimciler devletten ucuz kredi, döviz tahsisi, vergi indirimi ve yatırım indiriminden öncelikli olarak yararlanmıştır.

24 Ocak 1980 tarihinde Süleyman Demirel hükûmeti döneminde Turgut Özal tarafından hazırlanan ve Türkiye ekonomisini dışa açık serbest piyasa modeline dönüştüren radikal istikrar tedbirleridir. İthal ikamesine son verilmiş, fiyat kontrolleri kaldırılmış, devalüasyon yapılmış ve ihracata dayalı büyüme hedeflenmiştir.

Merkez Bankası'nın 30 Nisan 1981 tarihinden itibaren döviz kurlarını sabitlemek yerine piyasa şartlarına göre her gün yeniden belirleyip ilan etmesi işlemidir. Bu uygulama ile döviz piyasalarındaki esneklik artırılmış ve karaborsa kur ile resmi kur arasındaki farkın kapatılması amaçlanmıştır.

1980'li yıllarda Beşinci Plan döneminde devletin sağladığı yüksek ihracat teşvikleri ve vergi iadelerinden haksız yararlanmak amacıyla fiilen yapılmayan ihracatı yapılmış gibi kağıt üzerinde gösterme usulsüzlüğüdür. İhracatçı aracı firmaların doğrudan desteklenmesi bu yasa dışı uygulamanın yaygınlaşmasına zemin hazırlamıştır.

5 Nisan 1994 tarihinde Başbakan Tansu Çiller tarafından açıklanan kamu açıklarını azaltmayı, enflasyonu düşürmeyi ve TL'ye istikrar kazandırmayı amaçlayan olağanüstü ekonomik tedbirler paketidir. Yüksek oranlı devalüasyon, zamlar, mevduata %100 güvence ve yüksek faizli Hazine bonosu ihracı gibi uygulamaları içermiştir.

Bir ekonomide yüksek enflasyon ile ekonomik küçülme (resesyon) ve işsizliğin aynı anda yaşandığı karmaşık kriz durumudur. Türkiye ekonomisi özellikle 1994 yılında %149,6 enflasyon ve %6,1 oranında küçülme yaşayarak stagflasyon olgusunu en ağır biçimde tecrübe etmiştir.

6 Mart 1995'te imzalanıp 1 Ocak 1996'da yürürlüğe giren, Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki sanayi malları ticaretinde gümrük vergilerini ve kotaları kaldıran antlaşmadır. Türkiye AB dışındaki üçüncü ülkelere karşı Ortak Gümrük Tarifesi'ni kabul etmiş, ancak ilk yıllarda AB lehine çok büyük dış ticaret açıkları oluşmuştur.

23 Haziran 1999'da çıkarılan 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile kurulan, Türk bankacılık sistemini denetlemek ve düzenlemekle görevli idari ve mali özerkliğe sahip bağımsız bir kurumdur. BDDK Kurul üyelerinin atamaları Mart 2000'de tamamlanarak ilk başkanlığına Zekeriya Temizel getirilmiştir.

14 Ağustos 1999 tarihinde yapılan Anayasa değişikliği ile Türk hukuk sistemine giren, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların uluslararası hakem kurullarınca çözülmesine imkan tanıyan düzenlemedir. Bu reform yabancı sermaye yatırımlarını teşvik etmek ve özelleştirmelerin önünü açmak için yapılmıştır.

17 Ağustos Marmara ve 12 Kasım Düzce depremlerinin yol açtığı devasa ekonomik kayıpları ve altyapı harcamalarını karşılamak amacıyla 26 Kasım 1999 tarihinde çıkarılan olağanüstü vergi kanunudur. Özel İletişim Vergisi gibi yeni yükümlülükler getirerek kamu gelirlerini artırmayı hedeflemiştir.

10 Aralık 1999'da açıklanan Enflasyonu Düşürme Programı kapsamında Merkez Bankası'nın döviz kurlarındaki günlük ve aylık artış oranlarını önceden ilan etmesi stratejisidir. Enflasyon beklentilerini kırmak amacıyla uygulanmış ancak döviz kurunun aşırı baskılanması dış açıkların patlamasına neden olmuştur.

Bankacılık sistemindeki mevduatları sigortalayan ve mali yapısı bozulan, yükümlülüklerini yerine getiremeyen bankaların yönetimine ve mülkiyetine el koyan kamusal fondur. 1999-2001 krizleri sürecinde batan onlarca özel banka (Demirbank, Yaşarbank, Sümerbank vb.) bu fona devredilmiştir.

Döviz kurlarının devlet veya Merkez Bankası tarafından müdahale edilmeksizin tamamen piyasadaki arz ve talep koşullarına göre belirlendiği döviz kuru sistemidir. 21 Şubat 2001 gecesi yaşanan ağır finansal kriz üzerine döviz çapası terk edilerek bu rejime geçilmiş ve TL anında %40 değer kaybetmiştir.

Şubat 2001 krizinin ardından Devlet Bakanlığı görevine getirilen Kemal Derviş tarafından hazırlanan ve 15 Nisan 2001'de açıklanan kapsamlı ekonomik reform paketidir. Bankacılık sektörünü rekor maliyetle iyileştirmiş, kamu maliyesinde disiplin sağlamış ve IMF'den 19 milyar dolarlık kredi temin edilmesini kolaylaştırmıştır.

Devlet bütçe gelirlerinden, faiz ödemeleri hariç tutulan bütçe giderlerinin çıkarılması sonucu elde edilen pozitif bütçe dengesidir. Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ve IMF anlaşmaları kapsamında kamu borç stokunu sürdürülebilir kılmak için milli gelirin %6,5'i oranında faiz dışı fazla verme hedefi konulmuştur.

Demokrat Parti döneminde çiftçiden alınan buğdayın dünya fiyatlarının üstünde tavan fiyatla alınıp tüketiciye ucuz satılması sonucu TMO bünyesinde oluşan devasa görev zararlarıdır. Bu zararlar Merkez Bankası kaynaklarından borçlanılarak kapatılmış ve 1950'li yıllarda enflasyonu körükleyen ana kaynak olmuştur.

Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) arasında 1970 yılında imzalanıp 1973'te yürürlüğe giren ve 22 yıllık bir geçiş süreci sonunda Gümrük Birliği'ne geçilmesini öngören ek sözleşmedir. Üçüncü Beş Yıllık Planın hedefleri bu protokolün getirdiği 22 yıllık takvime göre şekillendirilmiştir.

25 Ağustos 1999 tarihinde kabul edilen sosyal güvenlik reformu kanunu ile Türk çalışma hayatına kazandırılan, işini kaybeden çalışanlara belirli süre maaş ödenmesini öngören güvence sistemidir. Kanun aynı zamanda kadınlarda emeklilik yaşını 58'e, erkeklerde 60'a çıkarmıştır.