Ünite 3: Türkiye’de Meşrutiyet Dönemleri — Önemli Kavramlar

Hangi milletten olurlarsa olsunlar dünyadaki tüm Müslümanların Osmanlı halifesi etrafında birleşmesini savunan siyasi akımdır. II. Abdülhamid döneminde devletin resmi politikası haline gelmiş, özellikle Arap coğrafyasındaki ayrılıkçı milliyetçi akımlara karşı birleştirici bir unsur olarak kullanılmıştır.

Osmanlı sınırları içinde yaşayan tüm din, mezhep ve etnik grupları kanun önünde eşit kabul ederek ortak bir 'Osmanlı vatandaşı' kimliği altında bir arada tutmayı amaçlayan fikir akımıdır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında azınlıkların çoğunluğunun devletten kopmasıyla geçerliliğini yitirmiştir.

23 Aralık 1876 tarihinde ilan edilen, Türk ve Osmanlı tarihinin ilk anayasasıdır. Yasama ve yürütme organlarının yapısını, padişahın yetkilerini ve vatandaşlık haklarını düzenlemiş, eğitim alanında da ilk kez ilköğretimi zorunlu kılan maddeler içermiştir.

Osmanlı Devleti'nde eğitim ve öğretim işlerinden sorumlu olan, günümüz Milli Eğitim Bakanlığı'nın temelini oluşturan bakanlıktır. II. Abdülhamid döneminde 1879 yılında Fransız modeli esas alınarak modern bir yapıya kavuşturulmuştur.

II. Abdülhamid döneminde eğitim seferberliğinin finansmanını sağlamak amacıyla 1883 yılında aşar vergisine eklenen ek vergidir. Bu verginin oranı %10'dan %39'a çıkarılmış ve toplanan paranın üçte biri doğrudan yeni taşra okullarının inşasına ayrılmıştır.

II. Abdülhamid döneminde geleneksel sıbyan mekteplerinin yerine açılan, yeni öğretim yöntemlerinin (usul-i cedid) uygulandığı modern ilkokullardır. Bu okullarda pozitif bilimlerin temelleri öğretilmiştir.

Osmanlı eğitim sisteminde ilkokul ile lise arasında yer alan ortaokul düzeyindeki eğitim kurumlarıdır. II. Abdülhamid döneminde sayıları 277'den 435'e çıkarılarak taşrada yaygınlaştırılmıştır.

Osmanlı Devleti'nde lise düzeyinde eğitim veren, öğrencileri yüksekokullara hazırlayan modern eğitim kurumlarıdır. II. Abdülhamid döneminde sayıları 6'dan 98'e çıkarılarak taşra seçkinlerinin eğitim alması sağlanmıştır.

Osmanlı Devleti'nde modern okulların öğretmen ihtiyacını karşılamak amacıyla açılan erkek öğretmen okullarıdır. II. Abdülhamid döneminde taşrada da açılarak sayıları 31'e kadar yükseltilmiştir.

1879 yılında Maarif Nezareti bünyesinde ilköğretim işlerini düzenlemek, denetlemek ve yaygınlaştırmak amacıyla kurulan özel ilköğretim dairesidir.

16 Ağustos 1909 tarihinde kabul edilen, Osmanlı'da siyasi parti ve dernek kurma usullerini belirleyen yasadır. Gizli komitelerin yasallaşmasını sağlayan bu kanun, Cumhuriyet döneminde 1938 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.

1 Mart 1916'da çıkarılan, İslam aile hukuku alanındaki ilk resmi kanunlaştırma çalışmasıdır. Kadınlara evlilik ve boşanma süreçlerinde önemli haklar tanımış ve farklı din mensuplarının aile hukukunu tek metinde toplamıştır.

1912 yılında yapılan, İttihat ve Terakki ile Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın katıldığı, tarihe yoğun baskı, şiddet ve hile iddialarıyla geçen Osmanlı tarihinin ilk erken genel seçimidir.

23 Ocak 1913 tarihinde Enver Paşa liderliğindeki İttihatçıların hükümet binasını basarak Sadrazam Kamil Paşa'yı silah zoruyla istifa ettirdikleri ve yönetime fiilen el koydukları askeri darbedir.

İttihat ve Terakki iktidarına muhalif olan ve ordunun siyasete karışmasına tepki gösteren subaylar tarafından 1912 yılında kurulan 'Kurtarıcı Subaylar' anlamına gelen askeri-siyasi gruptur.

18 Ekim 1912'de Osmanlı Devleti ile İtalya arasında imzalanan, Trablusgarp ve Bingazi'nin İtalya'ya bırakılmasıyla Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki varlığını sona erdiren antlaşmadır.

30 Mayıs 1913'te I. Balkan Savaşı'nı sona erdiren, Osmanlı Devleti'nin Midye-Enez hattının batısındaki tüm Rumeli topraklarını kaybetmesine neden olan antlaşmadır.

II. Balkan Savaşı sonrasında 29 Eylül 1913'te Osmanlı ile Bulgaristan arasında imzalanan; Edirne, Kırklareli ve Dimetoka'nın Osmanlı'da kalmasını sağlayan sınır antlaşmasıdır.

14 Kasım 1913'te Osmanlı ile Yunanistan arasında imzalanan, Girit Adası'nın Yunanistan'a bırakıldığını resmen kabul eden antlaşmadır.

II. Abdülhamid'in İslamcılık politikasında sıkça vurgulanan, Müslümanlar arasında karşılıklı yardımlaşma, dayanışma ve birlik ruhunu ifade eden kavramdır.

Telgraf haberleşmesinde kullanılan nokta ve çizgilerden oluşan kodlama sistemidir. II. Abdülhamid döneminde seri bir şekilde Türkçeye uyarlanarak telgraf ağının milli kullanımı sağlanmıştır.

Coğrafi keşifler ve sanayileşme süreciyle birlikte ticaretle uğraşarak zenginleşen, kentlerde yaşayan ve Avrupa'da feodal yapının yıkılmasında rol oynayan tüccar sınıfıdır.

18. yüzyılda İngiltere'de başlayan, insan ve hayvan gücünün yerini buhar gücüyle çalışan makinelerin almasıyla üretimde ve sömürgecilik yarışında devrim yaratan süreçtir.

Devlet yönetiminin dini kurallara dayandığı ve din adamları sınıfı tarafından yönetildiği rejim türüdür. Osmanlı Devleti'nin bu yapıda olmadığı, örfi hukuk ve padişah kanunnamelerinin ağırlıkta olduğu vurgulanmıştır.