Ünite 4: Avrupa ve Türkiye (1838-1918) — Önemli Kavramlar

Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında imzalanan ve Osmanlı gümrük korumalarını kaldırarak gümrük vergilerini ihracatta %9, ithalatta %2 olarak belirleyen ticaret sözleşmesidir. Bu antlaşma yerli sanayinin çökmesine ve Osmanlı ülkesinin Batılı devletlerin açık pazarı haline gelmesine yol açmıştır.

1881 Muharrem Kararnamesi ile alacaklı Avrupalı devletlerin Osmanlı maliyesini denetlemek üzere kurduğu Genel Borçlar İdaresi'dir. Devletin tuz, tütün, ipek gibi temel gelir kaynaklarına el koyarak Osmanlı iktisadi bağımsızlığını fiilen sona erdirmiştir.

Osmanlı Devleti tarafından yabancı ülke vatandaşlarına verilen ticari, hukuki, mali ve adli ayrıcalıklar bütünüdür. Başlangıçta ticareti geliştirmek için verilirken zamanla Osmanlı aleyhine siyasi ve ekonomik bir baskı aracına dönüşmüştür.

18. yüzyıldan itibaren insan ve hayvan gücünden makine gücüne geçişi, kitlesel sınai üretimi ve ulaştırma imkânlarının gelişmesini ifade eden küresel değişimdir. Tarım toplumlarını dinamik sanayi toplumlarına dönüştürmüş ve sömürgecilik yarışını hızlandırmıştır.

Sanayileşen devletlerin hammadde ihtiyacını karşılamak, üretim fazlası mallarına pazar bulmak ve sermaye birikimini yatırıma dönüştürmek amacıyla zayıf ülkeleri siyasi ve ekonomik egemenlik altına almasıdır. I. Dünya Savaşı'nın temel çıkış sebebidir.

Rusya'nın Osmanlı ve Habsburg (Avusturya) imparatorlukları altındaki tüm Slav topluluklarını İstanbul merkezli (3. Roma) bir çatı altında birleştirme politikasıdır. Balkanlar'daki isyanların ve Balkan Savaşları'nın çıkmasında birincil rol oynamıştır.

1871 yılında Almanya (Bismarck), Avusturya-Macaristan ve Rusya imparatorlarının Avrupa'da ortak politika izlemek üzere oluşturdukları diplomasi ittifakıdır. Balkanlar'daki çıkar çatışmaları nedeniyle kısa sürede dağılmıştır.

1882 yılında Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında kurulan askerî bloktur. I. Dünya Savaşı öncesinde İtilaf bloğuna karşı dengeleri elinde tutmayı hedeflemiştir.

Almanya'nın küresel güç olmasından çekinen İngiltere, Fransa ve Rusya'nın kendi aralarındaki sömürge anlaşmazlıklarını çözerek oluşturdukları ittifak bloğudur. I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin karşısındaki ana cephedir.

Batılı devletlerin ve ABD'nin dini yayma bahanesiyle Osmanlı ülkesinde açtıkları okul, hastane ve matbaalar aracılığıyla yürüttükleri nüfuz mücadelesidir. Özellikle Ermeni ve gayrimüslim unsurlar üzerinde siyasi ve kültürel çözülmelere yol açmıştır.

Avrupalı büyük güçlerin 'Hasta Adam' olarak niteledikleri Osmanlı Devleti'ni parçalama, topraklarını paylaşma ve Türkleri Avrupa ile Anadolu'dan çıkarma politikalarının genel adıdır. İlk kez 1815 Viyana Kongresi'nde kavramsallaştırılmıştır.

Osmanlı Padişahı ve Halifesi tarafından I. Dünya Savaşı'na girildikten sonra (14 Kasım 1914) tüm İslam dünyasını İtilaf Devletleri'ne karşı savaşa çağıran kutsal ilan. İngiliz ve Fransız propagandası ile milliyetçilik akımları nedeniyle beklenen küresel etkiyi yaratamamıştır.

Enver Paşa komutasında 22 Aralık 1914 - Ocak 1915 tarihlerinde Kafkasya'yı kurtarmak amacıyla Ruslara karşı düzenlenen askerî harekâttır. Dondurucu soğuk, açlık ve teçhizat eksikliği nedeniyle 3. Ordu ağır zayiat vererek çökmüştür.

3 Mart 1918'de Bolşevik İhtilali sonrası savaştan çekilen Rusya ile İttifak Devletleri (Osmanlı dâhil) arasında imzalanan barış antlaşmasıdır. Rusya, Doğu Anadolu'da işgal ettiği yerlerden ve Elviye-i Selase'den çekilmiştir.

Osmanlı idari taksimatında Kars, Ardahan ve Batum'dan oluşan 'Üç Vilayet' anlamındaki terimdir. 1878 Ayastefanos/Berlin antlaşmalarıyla Rusya'ya bırakılmış, 1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile geri alınmıştır.

Irak Cephesi'nde Halil Paşa komutasındaki Türk ordusunun 29 Nisan 1916'da İngiliz kuvvetlerini kuşatarak General Townshend ve 20 bine yakın askeri esir aldığı tarihi zaferdir.

Çanakkale Kara Savaşları sırasında Anafartalar Grup Komutanı Miralay Mustafa Kemal Paşa'nın 9 ve 21 Ağustos 1915 tarihlerinde İngiliz ve Anzak kuvvetlerine karşı kazandığı stratejik zaferlerdir.

23 Mayıs 1915 tarihinde Arap milliyetçileri ile İngiltere arasında imzalanan ve gelecekte bağımsız bir Arap Krallığı kurulmasını öngören gizli iş birliği protokolüdür.

27 Mayıs 1915 tarihinde çıkarılan ve savaş bölgesinde casusluk, isyan ve katliam faaliyetlerine karışan Ermeni nüfusun Suriye ve Lübnan gibi güney vilayetlerine nakledilmesini düzenleyen geçici kanundur.

Doğu Anadolu'da Ermeni nüfusun yoğun olduğu iddia edilen altı Osmanlı vilayetidir (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Sivas). Mondros'un 24. maddesine konu edilerek bir Ermeni devleti kurulması hedeflenmiştir.

Osmanlı Devleti'nin dış borçlarını ödeyemeyerek mali iflasını ilan etmesi üzerine Ekim 1881'de yayımlanan ve Duyun-ı Umumiye İdaresi'nin kurulmasına zemin hazırlayan kararnamedir.

Avusturya Başbakanı Metternich'in Fransız İhtilali'nin getirdiği milliyetçilik akımlarına karşı imparatorlukların mevcut sınırlarını korumayı ve farklı unsurları eritip tek bir kültür altında tutmayı amaçlayan muhafazakâr politikasıdır.

I. Dünya Savaşı'nda Sinâ-Filistin ve Suriye cephelerini savunmak için Almanya ve Osmanlı tarafından oluşturulan, komutanlığına önce General Falkenhayn'ın, ardından Mustafa Kemal Paşa'nın getirildiği ordu grubudur.

Mondros Mütarekesi sonrasındaki işgallere karşı Türk milletinin bağrından çıkan, kendiliğinden örgütlenen ve vatanı savunmayı amaçlayan bölgesel milis ve direniş kuvvetleridir.

30 Ekim 1918'de Rauf Orbay ile İngiliz Amiral Calthorpe arasında Limni adasında imzalanan ve Osmanlı Devleti'ni savunmasız bırakarak fiilen sona erdiren ateşkes antlaşmasıdır.