Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Sınıf adı verilen öğrenci grubunun belirlenmiş eğitsel amaçlara ulaştırılması ve öğrenenlerin hedef davranışları uygun koşullar altında bizzat yapar hale getirilmesi süreci eğitim olarak adlandırılır. Bir süreç olarak ele alındığında eğitim; hedef davranışlara ulaştırıcı öğrenme etkinliklerinin gerçekleştirilmesi, öğrenilen bilgilerin somut davranışlara dönüştürülmesi ve bu davranışların süreklilik kazanarak ustalıkla sergilenmesi için pekiştirilmesi süreçlerini kapsar.
Bu süreçlerin hiçbir basamağında öğretmenin sadece kürsüye çıkıp tek yönlü olarak ders anlatması gibi pasif bir eylem yer almaz. Nitekim iyi bir öğretmen dersi sadece anlatmaz, dersi aktif bir şekilde işler. Eğer ders anlatmak tek başına eğitim ya da öğretim olsaydı, on binlerce öğretmene, okullara, okul yöneticilerine, eğitim bütçelerine ve eğitim için ayrılan diğer büyük kaynaklara ihtiyaç kalmazdı; öğrenciler sadece kitap okuyarak veya anlatılanları dinleyerek de eğitilebilirlerdi.
Eğitim sürecinin etkili bir şekilde yönetilmesinde öğretmenin rolü, bir orkestrayı yöneten şefe benzetilir. Otoriter, yaratıcılığa ket vuran ve donuk bir şef yerine; tüm sınıfa coşku veren, öğrencilerin yaratıcılığını destekleyen ve eğitim ortamındaki tüm kaynakları etkili bir şekilde seferber eden bir öğretmen, eğitim sürecinde adeta sihirli değnek etkisi yaratır. Öğretmen, öğrencilerin öğrenmesini kolaylaştırıcı araçları etkili kullanan bir sınıf yöneticisidir.
Hedef davranışlar, öğrencilerin öğretim uygulamasından geçtikten sonra kendilerinde görülmesi istenen istendik davranışlardır. Bu davranışlar çeşitli düşünürler tarafından bilişsel, duyuşsal ve devinişsel (psikomotor) olmak üzere üç temel grupta sınıflandırılmıştır. Bu ayrım sadece incelemeyi ve planlamayı kolaylaştırmak amacıyla yapılır; gerçekte her hedef davranışın bu üç boyuttan da izler taşıyan bütünsel bir yapısı vardır.
Öğretmen öğretim etkinlikleri için hedef davranışları belirlerken öncelikle Türk Milli Eğitiminin genel amaçlarını, okulun tür ve düzeyini ve dersin özel amaçlarını göz önünde bulundurmalıdır. Dersin amaçları bu doğrultuda daha detaylı hedeflere dönüştürülmelidir. Hedeflerin belirlenmesinde öğrencilerin hazır bulunuşluk düzeyleri esas alınmalı ve hedefler bu düzeyleri geliştirici nitelikte olmalıdır. Bu amaçla öğretmenlerin okul açılmadan önce öğrencileri bir hazır bulunuşluk testinden geçirmesi büyük önem taşır.
Öğrencilerin göstermesi beklenen hedef davranışlar ile hazır bulunuşluk testleriyle tespit edilen mevcut davranışları arasındaki fark, öğrencilere kazandırılması gereken net eğitim gereksinimlerini ortaya koyar. Bu gereksinimler öncelik sırasına konulmalı ve hangi hedef davranış bir diğerinin ön koşulu ise o davranışa öncelik verilmelidir. Bilişsel hedefler bilgi basamağından başlayarak değer oluşturup sistemleştirme basamağına kadar sıralanır. Öğretmenler hedef davranışları ne kadar üst basamakta yazarlarsa o kadar iyidir; çünkü üst basamaktaki bir hedef davranış altındaki basamakları da kapsar.
Geniş anlamda eğitim aracı; amaçlara ulaşmada yararlanılan okul binasından öğretmene, program ve planlardan çevre olanaklarına, kurallardan düzene kadar her türlü kaynağı kapsar. Eğitim araçları belirlenirken dersin amaçları, okulun maddi olanakları ve öğrencilerin gelişimsel özellikleri dikkate alınmalıdır. Araçların sadece okulda var olması yetmez, bunların aktif olarak kullanılması gerekir. Örneğin, laboratuvardaki tüpler kırılır endişesiyle öğrencilere kullandırılmıyorsa veya oyuncaklar dolaplarda saklanıyorsa o araçlar iyi kullanılmamış demektir.
Ders araçları, öğretmenin yapacağı ön hazırlıklar sırasında amaçlar gözetilerek seçilmeli ve sınıfa getirilmeden önce mutlaka ön denemeleri yapılmalıdır. Böylece sınıfta aracın çalışmaması gibi teknik sorunların önüne geçilir. Ders araçlarının öğrencilerin kendileri tarafından basit ve ilkel de olsa bizzat yapılması en ideal durumdur; çünkü bu durum yaparak ve yaşayarak öğrenme ilkesine doğrudan hizmet eder. Eğer bir hedef için gerekli araç yoksa maketi, şekli veya bilgisayar çizimi mutlaka öğrencilere gösterilmelidir.
Ders araçları eğitim sürecinde somutluk sağlayarak bilginin algılanmasını, uygulanmasını ve kalıcılığını kolaylaştırır; dersi ilginç hale getirerek öğrencileri güdüler ve öğrenme çevresini doğallaştırır. Araçlarla uğraşmak ilk başta zaman yitirici gibi görünse de, gerçek ve kalıcı öğrenme sağlayarak toplam eğitsel zamanı kısaltır. Öğretmenler araç kullanımında iş birliği yapmalı, kütüphane, laboratuvar ve spor salonu gibi ortak alanların kullanımını birlikte planlamalı ve okul dışındaki çevre kaynaklarını da sürece dahil etmelidir.
Eğitim uygulaması; dikkati çekme, amaçları açıklama, güdüleme, kurgu, içeriğin paylaşılması ve uygulanması, dönüt alma ve düzeltme ile özetleme ve pekiştirme basamaklarından oluşur. Dersin başında öğrencilerin dikkati henüz derse yönelmemiş olabilir. Öğretmen sınıfta birkaç saniye susarak, konuşmasına alçak sesle başlayarak veya elinde ilginç bir araçla sınıfa girerek dikkati çekmelidir. Ardından amaçlar açıklanmalıdır; çünkü amaçların anlamlı ve yararlı bulunması öğrencilerin öğrenme çabalarını artırır ve sınıf yönetimini kolaylaştırır.
Güdüleme aşamasında öğrencilerin güçlerini hedefe ulaşmak için harcamaları sağlanır. Öğrenilecek bilgilerin günlük yaşamdaki sorunlarla ilişkilendirilmesi güçlü bir güdüleme yoludur. Sınıfta utanma, eleştirilme, gülünç duruma düşme veya ceza alma korkusunun olmadığı güvenli bir ortam oluşturulmalıdır. Başarı güdüsü en güçlü güdülerden biridir; bu nedenle öğretmen en başarısız öğrenciye bile yapabileceği basit görevler vererek onun başarı tadını almasını sağlamalıdır. Övgü, ödül ve ceza dengesi de güdülemede etkilidir.
Kurgu ise içeriğin amaçlarla, önceki öğrenmelerle ve hazır bulunuşluk düzeyiyle uyumlu bir hızda ve sırayla sunulmasıdır. İçeriğin paylaşılması aşamasında ise ön hazırlıklarla toplanan bilgiler sınıfta paylaşılır ve öğretmen bu bilgileri bütünleştirir. Bilginin sadece aktarılması değil, kavranması ve uygulanması esastır. 45 dakikalık bir dersin en çok 10-15 dakikası bilginin paylaşılmasına ayrılmalı, kalan sürede ise yapıp gösterme, yardımla yaptırma, yardımsız yaptırma, dönüt-düzeltme ve pekiştirme süreçleri işletilmelidir.