İnfografik
Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Felsefe Lisans Programı » Etkili İletişim Teknikleri
← Ünite 8
Etkili İletişim Teknikleri

Ünite 8: Sözsüz İletişim: Etkili İletişimin Temeli

Sözsüz İletişimin %93 Oranı
Yapılan bilimsel araştırmalara göre, yüz yüze gerçekleştirilen insan iletişiminde kelime kullanmadan yapılan bilgi aktarımının toplam oranı %93'tür. Bu büyük oranın %55'ini yüz ifadeleri, vücut hareketleri ve mesafe algısı oluştururken, %38'ini ise ses tonu ve nitelikleri oluşturmaktadır. Sözel mesajların payı ise sadece %7'dir.
Darwin ve Sözsüz İletişim
Sözsüz iletişimin tarihsel kökenlerini araştıran bilim insanları, ünlü doğa bilimci Charles Darwin'i bu disiplinin atası kabul ederler. Darwin, insan ve hayvan davranışları arasındaki ilişkileri ve duyguların dışa vurumunu inceleyerek sözsüz iletişimin biyolojik temellerini ortaya koymuştur.
Yüzün 250.000 İfade Kapasitesi
Sözsüz iletişim alanında yapılan fizyolojik araştırmalar, insan yüzünün kas yapısı sayesinde yaklaşık 250.000 farklı ve benzersiz ifadeyi gerçekleştirebildiğini ortaya koymuştur. Bu zenginlik, duyguların anlık olarak yüze yansımasını sağlar.
Henley'in Cinsiyet-Statü Kuramı (1977)
Araştırmacı Nancy Henley tarafından 1977 yılında ortaya atılan kuram, kadınlar ve erkekler arasındaki sözsüz davranış farklılıklarının temel nedenini, toplumsal hayatta sahip oldukları güç ve statü eşitsizliklerine bağlamaktadır. Güçlü olanın alanı işgal etme hakkı bu kuramla açıklanır.

Anahtar Kavramlar

KültürTarihsel toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, kullanmada ve sonraki kuşaklara iletmede kullanılan araçların tümüdür. Örneğin, bir toplumun geleneksel törenleri ve kullandığı tarım aletleri bu bütünün parçasıdır.
Etnosantrizm (Kültürel İçedönüklük)Kişinin kendi kültürünün tek doğru ve en iyi yol olduğuna inanması ve diğer kültürleri kendi kültür yapısına göre yargılama eğilimidir. Bu durum toplum içinde birleştirici bir zamk görevi görse de dış dünyaya karşı kapalılık yaratır.
Alt Kültür (Subculture)Genel kültürdeki değerleri paylaşmakla birlikte, yaş, etnik köken, meslek veya yerleşim yeri gibi ortak paydalarla kendi içinde farklılaşan grupların yaşam biçimidir. Örneğin, üniversite öğrencileri veya göçmen gruplar birer alt kültür oluşturur.
Karşıt Kültür (Counter Culture)Toplumun genel ve hakim değerlerine bilinçli bir şekilde ters düşen, bu karşıtlığın farkında olan ve alternatif bir yaşam tarzını benimseyen alt grupların kültürüdür. 1960'ların çiçek çocukları (hiperler) bu kültüre klasik bir örnektir.
Sözsüz İletişimKelime ve sözcük kullanmadan, ses tonu, yüz ifadeleri, mimikler, jestler, beden hareketleri, renkler ve mesafe gibi sözel olmayan göstergelerle gerçekleştirilen dinamik iletişim sürecidir. Günlük iletişimin yaklaşık yüzde 93'ünü oluşturduğu kabul edilir.
AmblemlerBelli bir kültür içinde üyelerin çoğunluğunca kesin anlamı bilinen, el sallamak veya dur işareti yapmak gibi sözel dile çevrilebilen kasıtlı jestlerdir. Bu hareketler tek başlarına kullanıldıklarında bile net bir mesaj iletirler.
BetimleyicilerSözel olarak ifade edilen açıklamaların netliğini ve anlaşılırlığını artırmak amacıyla kasıtlı olarak yapılan, sözle eş zamanlı vücut hareketleridir. Örneğin, kaçan bir balığın büyüklüğünü elleri iki yana açarak göstermek bu gruba girer.
Duygu Göstergeleriİletişim kuran kişilerin o anki hislerini ve coşkularını yansıtan, çoğunlukla yüz bölgesinde ortaya çıkan gülme, ağlama veya kaş çatma gibi hareketlerdir. Yaşanan duygunun türünü yüz, yoğunluğunu ise beden hareketleri gösterir.
DüzenleyicilerKarşılıklı konuşmaların akışını, sırasını ve süresini belirleyen, trafik işareti görevi gören baş sallama, bakış yönünü değiştirme gibi hareketlerdir. Konuşma sırasının kimde olduğunu düzenlemeye yardımcı olurlar.
UyumlandırıcılarBireyin içsel endişe, gerginlik ve güvensizlik durumlarında farkında olmadan yaptığı tırnak yeme, parmak kütletme veya saçla oynama gibi kasıtsız hareketlerdir. Kişinin psikolojik durumu hakkında en güvenilir verileri sağlarlar.
Kinesics (Beden Dili)Duygu, düşünce ve tutumların vücut hareketleri, jestler ve duruş biçimleri aracılığıyla dışa vurulmasını inceleyen bilimsel çalışma alanıdır. İnsanın tarihsel süreçteki ilk anlaşma aracı olarak kabul edilir.
Proxemics (Kişisel Alan/Mesafe)İnsanların diğer bireylerle aralarına koydukları fiziksel mesafeyi ve mekan kullanımını inceleyen sözsüz iletişim alt alanıdır. İlişkilerin yakınlık derecesine göre mesafenin nasıl ayarlandığını açıklar.
İçli-Dışlı (Intimate) MesafeGövdeden itibaren yaklaşık 35-40 santimetrelik bir alanı kapsayan ve sadece eş, sevgili, ebeveyn gibi çok yakın kişilerin girmesine izin verilen mahrem alandır. Bu alanın yabancılarca ihlali büyük rahatsızlık yaratır.
Samimi-Kişisel (Personal) MesafeGövdeden itibaren 40 ile 80 santimetre arasında değişen, yakın arkadaşlar ve akrabalarla kurulan etkileşimlerde tercih edilen mesafedir. Fiziksel temas ve samimi sohbetler bu alanda gerçekleşir.
Toplumsal (Social) MesafeVücuttan itibaren 80 santimetre ile 2 metre arasındaki alanı kapsayan, resmi ve ikincil ilişkilerin yürütüldüğü mesafedir. İş görüşmeleri ve resmi toplantılar bu sınırda gerçekleşir.
Kamusal (Public) MesafeToplumsal mesafenin bitişinden itibaren başlayan, genellikle yabancılarla araya konulan ya da topluluk önünde yapılan konuşmalarda kullanılan uzak mesafedir. Tanımadığımız insanları bu sınırda tutarız.
YoğunlukBelirli bir fiziksel birim alana ya da mekana düşen insan sayısını ifade eden nesnel ve ölçülebilir bir kavramdır. Örneğin, bir odada bulunan kişi sayısı yoğunluk ile tanımlanır.
KalabalıkBireyin arzu ettiği mahremiyet düzeyine ulaşamadığı ya da istemediği düzeyde sosyal ilişkiye maruz kaldığı durumlarda hissettiği psikolojik ve öznel bir algıdır. Yoğunluk yüksek olsa bile her bireyin kalabalık algısı farklı olabilir.
Paralanguage (Ses Dili)Söylenen kelimelerin içeriğinden bağımsız olarak, sesin tonu, yüksekliği, hızı, perdesi ve duraklamalar gibi ses özellikleriyle anlam aktarılması sürecidir. Neyin söylendiğinden ziyade nasıl söylendiğine odaklanır.
Psikolinguistik SusmaKonuşma süreci içinde dilsel zorunluluklar ve zihinsel süreçler nedeniyle ortaya çıkan, taraflara düşünme süresi tanıyan duraklamalardır. Cümle sonlarındaki kısa süreli veya karmaşık düşünme anlarındaki uzun süreli susmaları kapsar.
Etkileşimsel SusmaKaynak ile alıcı arasındaki etkileşimden kaynaklanan; karar verme, akıl yürütme veya karşı taraf üzerinde denetim ve otorite kurma amacıyla gerçekleştirilen susma türüdür. Söylenecek sözün önemini vurgulamak için de kullanılır.
Sosyo-Kültürel SusmaToplumsal kurallar ve kültürel normlar gereği, çocukların, gençlerin veya düşük statüdeki kişilerin büyüklerin ya da üstlerin yanında konuşmaması durumudur. Bireysel tepkilerden ziyade toplumsal rollerle şekillenir.
Toplumsal Cinsiyet (Gender)Biyolojik cinsiyetin ötesinde, toplum ve kültür tarafından kadın ve erkek rollerine yüklenen davranış, ilişki ve yaşayış kalıpları bütünüdür. Sözsüz iletişim kodlarının kullanım sıklığı ve biçimi üzerinde doğrudan etkilidir.
Boğumlama (Telaffuz)Kelimeleri seslendirirken dil, çene, dudaklar gibi sesi biçimlendiren organları doğru kullanarak sesleri ve vurguları yerli yerinde çıkarma becerisidir. Etkili ve anlaşılır konuşmanın temel şartıdır.
BükümlülükKonuşma sırasında ses tonunun monotonluktan uzak, düşüncelerin akışına ve coşkusuna uygun olarak inişli çıkışlı şekilde değiştirilmesidir. Monoton konuşmanın zıttı olarak dinleyicinin dikkatini canlı tutar.
EtnosantrizmKendi kültürünü dünyanın merkezine koyarak, diğer kültürleri kendi kültürünün değerlerine ve kurallarına göre yargılama, değerlendirme eğilimidir.
Alt KültürGenel kültürün değerlerini paylaşmakla birlikte, yaş, meslek, etnik köken gibi ortak paydalar etrafında kendine özgü farklı değer ve davranış kalıpları geliştiren grupların kültürüdür.
Karşıt KültürGenel kültürün hakim değerlerine bilinçli ve kasıtlı olarak ters düşen, bu değerlere alternatif yaşam biçimleri sunan ya da onları tamamen ortadan kaldırmayı amaçlayan alt kültür grubudur.
KinesicsDuygu, düşünce ve tutumların vücut hareketlerine, duruşuna ve jestlere yansımasını inceleyen, beden dili olarak da adlandırılan bilimsel disiplindir.
Keyfi KodlarBeden dilinde kullanılan işaret ile o işaretin temsil ettiği anlam arasında doğrudan, doğal bir bağ bulunmayan, merhabalaşırken el sallamak gibi toplumsal uzlaşıya dayalı kodlardır.
İkonik KodlarTemsil ettikleri anlam hakkında görsel olarak doğrudan ipucu taşıyan, birini tehdit ederken parmağı boğaza götürüp kesme işareti yapmak gibi beden dili kodlarıdır.
İçsel KodlarFiziksel görünüşleri ile sembolik anlamları birbirinden ayrılamayacak şekilde birleşik olan, kızgın bir insanın titremesi veya yüzünün kızarması gibi doğal tepkilerdir.
Proxemicsİnsanların birbirleriyle iletişim kurarken aralarına koydukları mesafeyi, kişisel mekan algısını ve mekan kullanımının iletişimsel etkilerini inceleyen alandır.
İçli-Dışlı MesafeGövdeden itibaren yaklaşık 35-40 cm çapındaki, sadece eş, sevgili, aile gibi çok yakın kişilerin girmesine izin verilen en mahrem kişisel alan sınırıdır.
Samimi-Kişisel MesafeGövdeden itibaren 40-80 cm arasında değişen, yakın arkadaşlar, akrabalar ve tanıdıklar için uygun olan, fiziksel temasın da gerçekleşebildiği mesafedir.
Toplumsal MesafeVücuttan itibaren 80 cm ile 2 metre arasında değişen, resmi, iş ve ikincil ilişkilerin yürütüldüğü, el sıkışma dışında fiziksel temas barındırmayan mesafedir.
Kamusal MesafeToplumsal mesafenin bitişinden itibaren başlayan, yabancılar için geçerli olan ve genellikle topluluk önünde konuşma gibi durumlarda korunan uzak mesafedir.
Toplumsal CinsiyetBiyolojik cinsiyetin ötesinde, toplumun kültürel yapısı tarafından kadın ve erkeklere yüklenen rol, davranış, sorumluluk ve iletişim kalıplarının bütünüdür.
BoğumlamaKelimeleri söylerken dil, çene, dudak gibi ses organlarını doğru kullanarak sesleri net, anlaşılır ve doğru telaffuz etme becerisidir.
RezonansSes tellerinden çıkan sesin ağız, burun ve sinüs boşluklarında yankılanarak dolgunluk, tını ve güç kazanması olgusudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Las Vegas Mimari Tasarımı

Amerika'nın Las Vegas şehri, insanları günlük hayatın sıkıcı gerçekliğinden koparıp fantezi dünyasına çekmek için özel olarak tasarlanmıştır. Yoğun yapay ışık kullanımı ve penceresiz devasa kumarhaneler, bireylere kendilerini kral ve kraliçe gibi hissettirerek daha fazla harcama yapmalarını sağlar.

Göz Teması Süreleri

Yüz yüze iletişimde göz teması süreleri dinleme ve konuşma anlarında değişiklik gösterir. İletişim esnasında konuşan kişinin göz teması kurma oranı %40-60 arasındayken, bu oran dinleme konumuna geçildiğinde %80'e kadar yükselmektedir.

Göz Bebeklerinin 4 Kat Büyümesi

Sözsüz iletişimde göz bebekleri kontrol edilemeyen en güvenilir göstergelerdendir. Heyecanlanma, ilgi duyma veya olumlu bir tavra geçme anında göz bebekleri normal boyutunun tam dört katına kadar büyüyebilir; kızgınlık anında ise küçülür.

Sıcak ve Soğuk Renklerin Etkisi

Sarı, kırmızı ve turuncu gibi sıcak renkler insan psikolojisinde uyarıcı etki yaparken, mavi ve yeşil gibi soğuk renkler gevşetici ve dinlendirici etki yaratır. Sıcak renkler mekanları olduğundan daha küçük, soğuk renkler ise daha büyük gösterir.

Doğu ve Batı'da Sarı Rengin Simgesi

Renklerin kültürel algısı toplumdan topluma taban tabana zıtlık gösterebilir. Örneğin sarı renk (özellikle altın sarısı) Doğu kültürlerinde kutsallığın simgesiyken, Batı kültürlerinde korkaklığın ve ihanetin simgesi olarak kabul edilir.

Ses Şiddeti ve Desibel Değerleri

İnsan sesinin gücü desibel (dB) ile ölçülür. Sözsüz iletişim çalışmalarında referans olarak kabul edilen değerlere göre, bir insanın fısıltısı yaklaşık 10 desibel şiddetindeyken, yüksek sesli bir çekiç darbesinin sesi 114 desibel gücündedir.

Masaların Şekli ve İletişim Dağılımı

Mekan düzenleme araştırmalarına göre, dikdörtgen masalarda yapılan toplantılarda konuşmalar ve söz hakkı ağırlıklı olarak masa başında oturan lider konumundaki kişilere yönelirken, yuvarlak masalarda söz hakkı ve iletişim eşit dağılır.

Hall'un Toplumsal Cinsiyet Çalışmaları (1984)

Judith A. Hall'un 1984 yılında yaptığı meta-analiz çalışmaları, kadınların başkalarının sözsüz davranışlarını ve dış görünümlerini hatırlamada erkeklerden her yaş döneminde çok daha üstün ve başarılı olduğunu bilimsel olarak kanıtlamıştır.

Söz Gümüşse Sükût Altındır

Geleneksel Türk kültüründe yer alan bu atasözü, sosyo-kültürel susmanın en somut örneğidir. Toplumda bilgeliği, saygıyı ve bazen de haddini bilmeyi simgeleyen suskunluk, sözlü ifadeden daha değerli bir iletişim kodu olarak kabul görür.

Bebeklerin Göz Bebekleri

Bebeklerin ve çocukların göz bebekleri yetişkinlerinkine kıyasla doğal olarak çok daha büyüktür. Bu durum, onların yetişkinlerin dikkatini çekme ve sürekli olarak kendilerine karşı olumlu duygular uyandırma çabasının biyolojik bir sonucudur.

Ectomorfik, Mesomorfik, Endomorfik

Fiziksel görünüm çalışmalarında insan vücudu üç temel tipe ayrılır: Ectomorfik (ince, narin), mesomorfik (kaslı, atletik) ve endomorfik (ağır, yuvarlak). Bu vücut tipleri toplumda farklı kişilik stereotipleriyle ilişkilendirilir.

Genel İletişimde Sözsüz Kodların %93'lük Payı

Albert Mehrabian tarafından yapılan araştırmalara göre, yüz yüze iletişimde anlamın aktarılmasında sözlü kelimelerin payı sadece %7'dir. Geriye kalan %93'lük pay sözsüz kodlara aittir; bunun %55'ini yüz ifadeleri ve beden dili oluştururken, %38'ini ses tonu oluşturur.

İnsan Yüzünün 250.000 İfade Kapasitesi

Yapılan bilimsel araştırmalar, insan yüzündeki kasların koordineli çalışması sayesinde insanların yaklaşık 250.000 farklı benzersiz yüz ifadesini (mimik) gerçekleştirebildiğini ortaya koymuştur.

Las Vegas Şehrinin Fantezi Odaklı Mimarisi

Las Vegas şehri, insanlara gerçek dünyadan kopuk bir fantezi dünyası sunmak amacıyla tasarlanmıştır. Yoğun yapay ışık kullanımı ve penceresiz mimari tasarımlar, bireylerin kendilerini kral ve kraliçe gibi hissetmelerini sağlayarak tüketim davranışlarını artırır.

Darwin ve Sözsüz İletişim Çalışmaları

Sözsüz iletişimin tarihsel kökenini bazı araştırmacılar Antik Yunan dönemine kadar götürürken, modern anlamda insan ve hayvan davranışları arasındaki ilişkiyi inceleyen Charles Darwin, sözsüz iletişim çalışmalarının atası kabul edilir.

1950'lerin Beatnikleri ve Karşıt Kültür

1950'li yıllarda ortaya çıkan Beatnik akımı, dönemin hakim toplumsal değerlerine, tüketim kültürüne ve muhafazakar yaşam tarzına bilinçli olarak karşı çıkan ilk organize karşıt kültür gruplarından biridir.

1960'ların Çiçek Çocukları

1960'larda ortaya çıkan Çiçek Çocukları (Hippiler), savaş karşıtlığı ve alternatif yaşam tarzlarıyla dönemin genel kültürüne meydan okuyan, karşıtlık oluşturan (counter) kültürün en bilinen tarihsel örneğidir.

Göz Teması Sürelerinin Dinleme ve Konuşmadaki Değişimi

Yüz yüze iletişimde göz teması süreleri tarafların rollerine göre değişir. Konuşma esnasında %40-60 arasında olan göz teması kurma süresi, karşı tarafı aktif bir şekilde dinleme esnasında %80 düzeyine yükselmektedir.

Sıra Alma İsteklerinde Göz Teması Artışı

İletişim ortamında konuşma sırası almak isteyen kişilerin göz teması oranları ölçülmüştür. İletişim süresinin ilk bölümlerinde %61 olan göz teması kurma oranı, söz hakkı talep edilen son bölümlerde %81'e yükselmektedir.

Ses Şiddetinin Sınırları: Fısıltıdan Çekiç Sesine

Sesin şiddeti desibel (dB) ile ölçülür. İletişimsel bağlamda en düşük ses şiddetine sahip olan fısıltı yaklaşık 10 desibel değerindeyken, yüksek gürültülü bir çekiç darbesinin sesi 114 desibel olarak ölçülmüştür.

Hall'un Toplumsal Cinsiyet ve Sözsüz Davranış Meta-Analizi

Judith Hall tarafından 1984 ve 2006 yıllarında yapılan meta-analiz çalışmalarında, kadınların erkeklere oranla daha fazla gülümsediği, daha çok göz teması kurduğu ve başkalarının sözsüz davranışlarını hatırlamada daha başarılı olduğu kanıtlanmıştır.

TDK Toplumbilim Terimleri Sözlüğü Kültür Tanımı

Türk Dil Kurumu'nun Toplumbilim Terimleri Sözlüğü'nde kültür; tarihsel toplumsal süreçte yaratılan tüm maddi ve manevi değerler ile insanın doğaya egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların tümü olarak tanımlanmıştır.

Latince 'Cultura' Kökeni

Kültür kelimesi, Latince 'colere' fiilinden türetilen ve toprağı işlemek, ekip biçmek, yetiştirmek anlamına gelen 'Cultura' sözcüğünden gelerek zamanla toplumsal gelişimi ifade eden bir terime dönüşmüştür.

Göz Bebeklerinin Heyecan Anında 4 Kat Büyümesi

Sözsüz iletişimde kontrol edilmesi imkansız olan göz bebekleri, bireyin ruh halini yansıtır. Aşırı heyecan, ilgi ve olumlu duygular anında göz bebekleri normal boyutunun dört katına kadar büyüyebilmektedir.

Dikdörtgen Masalarda Liderlik ve Güç Dağılımı

Mekan kullanımı araştırmalarında, dikdörtgen masalarda iletişimin ve söz hakkının büyük oranda masa başında oturan kişilere yöneldiği, yuvarlak masalarda ise söz hakkının eşit dağıldığı saptanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sözsüz iletişimin genel iletişimdeki %93'lük oranını ve bunun %55 beden dili, %38 ses tonu dağılımını mutlaka ezberleyin; sınavlarda sayısal veri olarak sıkça sorulur.
  • Etnosantrizm (kültürel içedönüklük) kavramının tanımına dikkat edin; kendi kültürünü merkeze alarak diğerlerini yargılama eğilimi sınavların favori konusudur.
  • Amblem, betimleyici ve uyumlaştırıcı jest türlerini örnekleriyle ayırt edin; özellikle tırnak yeme gibi kasıtsız stres hareketlerinin 'uyumlaştırıcı' olduğunu unutmayın.
  • Kişisel alan mesafelerinin (içli-dışlı, kişisel, toplumsal, kamusal) santimetre/metre cinsinden aralıklarını ezberleyin; eşleştirmeli soru olarak çıkma ihtimali yüksektir.
  • Susma türlerinden psikolinguistik, etkileşimsel ve sosyo-kültürel susma ayrımını iyi yapın; özellikle 'akıl yürütme' ve 'denetim' susmasının etkileşimsel grupta olduğunu bilin.
  • Toplumsal cinsiyet farklarında kadınların sözsüz kodları okuma ve hatırlamadaki üstünlüğünü ve erkeklerin daha çok konuşma hatası/dolgusu yaptığını aklınızda tutun.
  • Mehrabian'ın %93-%7 kuralına dikkat edin; sınavda sözsüz iletişimin genel iletişimdeki ezici üstünlüğü ve yüz ifadesi (%55) ile ses tonu (%38) oranları doğrudan sorulabilir.
  • İletişim Matrisindeki Sessiz-Sözel kategorisine dikkat edin; işitme engelliler alfabesi ve yazılı metinler ses barındırmadığı için 'sessiz' ancak gramer kuralları olduğu için 'sözel' kabul edilir.
  • Jest türlerini (Amblem, Betimleyici, Düzenleyici, Uyumlandırıcı) örnekleriyle eşleştirin; özellikle stres anında yapılan tırnak yeme gibi hareketlerin 'Uyumlandırıcı' olduğunu unutmayın.
  • Kişisel alan mesafelerini (İçli-dışlı, Samimi, Toplumsal, Kamusal) santimetre aralıklarıyla ezberleyin; asansör ve otobüslerdeki sıkışıklığın 'İçli-Dışlı' alan ihlali olduğunu bilin.
  • Susma türlerinin (Psikolinguistik, Etkileşimsel, Sosyo-kültürel) ayrımına dikkat edin; statü gereği veya törensel olarak susmanın 'sosyo-kültürel' susma olduğunu unutmayın.
  • Kadın ve erkeklerin sözsüz iletişim farklılıklarını çalışırken, kadınların başkalarının sözsüz kodlarını okuma ve hatırlamada her yaşta daha başarılı olduğunu aklınızda tutun.