Ünite 8: Sözsüz İletişim: Etkili İletişimin Temeli — Önemli Kavramlar

Tarihsel toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, kullanmada ve sonraki kuşaklara iletmede kullanılan araçların tümüdür. Örneğin, bir toplumun geleneksel törenleri ve kullandığı tarım aletleri bu bütünün parçasıdır.

Kişinin kendi kültürünün tek doğru ve en iyi yol olduğuna inanması ve diğer kültürleri kendi kültür yapısına göre yargılama eğilimidir. Bu durum toplum içinde birleştirici bir zamk görevi görse de dış dünyaya karşı kapalılık yaratır.

Genel kültürdeki değerleri paylaşmakla birlikte, yaş, etnik köken, meslek veya yerleşim yeri gibi ortak paydalarla kendi içinde farklılaşan grupların yaşam biçimidir. Örneğin, üniversite öğrencileri veya göçmen gruplar birer alt kültür oluşturur.

Toplumun genel ve hakim değerlerine bilinçli bir şekilde ters düşen, bu karşıtlığın farkında olan ve alternatif bir yaşam tarzını benimseyen alt grupların kültürüdür. 1960'ların çiçek çocukları (hiperler) bu kültüre klasik bir örnektir.

Kelime ve sözcük kullanmadan, ses tonu, yüz ifadeleri, mimikler, jestler, beden hareketleri, renkler ve mesafe gibi sözel olmayan göstergelerle gerçekleştirilen dinamik iletişim sürecidir. Günlük iletişimin yaklaşık yüzde 93'ünü oluşturduğu kabul edilir.

Belli bir kültür içinde üyelerin çoğunluğunca kesin anlamı bilinen, el sallamak veya dur işareti yapmak gibi sözel dile çevrilebilen kasıtlı jestlerdir. Bu hareketler tek başlarına kullanıldıklarında bile net bir mesaj iletirler.

Sözel olarak ifade edilen açıklamaların netliğini ve anlaşılırlığını artırmak amacıyla kasıtlı olarak yapılan, sözle eş zamanlı vücut hareketleridir. Örneğin, kaçan bir balığın büyüklüğünü elleri iki yana açarak göstermek bu gruba girer.

İletişim kuran kişilerin o anki hislerini ve coşkularını yansıtan, çoğunlukla yüz bölgesinde ortaya çıkan gülme, ağlama veya kaş çatma gibi hareketlerdir. Yaşanan duygunun türünü yüz, yoğunluğunu ise beden hareketleri gösterir.

Karşılıklı konuşmaların akışını, sırasını ve süresini belirleyen, trafik işareti görevi gören baş sallama, bakış yönünü değiştirme gibi hareketlerdir. Konuşma sırasının kimde olduğunu düzenlemeye yardımcı olurlar.

Bireyin içsel endişe, gerginlik ve güvensizlik durumlarında farkında olmadan yaptığı tırnak yeme, parmak kütletme veya saçla oynama gibi kasıtsız hareketlerdir. Kişinin psikolojik durumu hakkında en güvenilir verileri sağlarlar.

Duygu, düşünce ve tutumların vücut hareketleri, jestler ve duruş biçimleri aracılığıyla dışa vurulmasını inceleyen bilimsel çalışma alanıdır. İnsanın tarihsel süreçteki ilk anlaşma aracı olarak kabul edilir.

İnsanların diğer bireylerle aralarına koydukları fiziksel mesafeyi ve mekan kullanımını inceleyen sözsüz iletişim alt alanıdır. İlişkilerin yakınlık derecesine göre mesafenin nasıl ayarlandığını açıklar.

Gövdeden itibaren yaklaşık 35-40 santimetrelik bir alanı kapsayan ve sadece eş, sevgili, ebeveyn gibi çok yakın kişilerin girmesine izin verilen mahrem alandır. Bu alanın yabancılarca ihlali büyük rahatsızlık yaratır.

Gövdeden itibaren 40 ile 80 santimetre arasında değişen, yakın arkadaşlar ve akrabalarla kurulan etkileşimlerde tercih edilen mesafedir. Fiziksel temas ve samimi sohbetler bu alanda gerçekleşir.

Vücuttan itibaren 80 santimetre ile 2 metre arasındaki alanı kapsayan, resmi ve ikincil ilişkilerin yürütüldüğü mesafedir. İş görüşmeleri ve resmi toplantılar bu sınırda gerçekleşir.

Toplumsal mesafenin bitişinden itibaren başlayan, genellikle yabancılarla araya konulan ya da topluluk önünde yapılan konuşmalarda kullanılan uzak mesafedir. Tanımadığımız insanları bu sınırda tutarız.

Belirli bir fiziksel birim alana ya da mekana düşen insan sayısını ifade eden nesnel ve ölçülebilir bir kavramdır. Örneğin, bir odada bulunan kişi sayısı yoğunluk ile tanımlanır.

Bireyin arzu ettiği mahremiyet düzeyine ulaşamadığı ya da istemediği düzeyde sosyal ilişkiye maruz kaldığı durumlarda hissettiği psikolojik ve öznel bir algıdır. Yoğunluk yüksek olsa bile her bireyin kalabalık algısı farklı olabilir.

Söylenen kelimelerin içeriğinden bağımsız olarak, sesin tonu, yüksekliği, hızı, perdesi ve duraklamalar gibi ses özellikleriyle anlam aktarılması sürecidir. Neyin söylendiğinden ziyade nasıl söylendiğine odaklanır.

Konuşma süreci içinde dilsel zorunluluklar ve zihinsel süreçler nedeniyle ortaya çıkan, taraflara düşünme süresi tanıyan duraklamalardır. Cümle sonlarındaki kısa süreli veya karmaşık düşünme anlarındaki uzun süreli susmaları kapsar.

Kaynak ile alıcı arasındaki etkileşimden kaynaklanan; karar verme, akıl yürütme veya karşı taraf üzerinde denetim ve otorite kurma amacıyla gerçekleştirilen susma türüdür. Söylenecek sözün önemini vurgulamak için de kullanılır.

Toplumsal kurallar ve kültürel normlar gereği, çocukların, gençlerin veya düşük statüdeki kişilerin büyüklerin ya da üstlerin yanında konuşmaması durumudur. Bireysel tepkilerden ziyade toplumsal rollerle şekillenir.

Biyolojik cinsiyetin ötesinde, toplum ve kültür tarafından kadın ve erkek rollerine yüklenen davranış, ilişki ve yaşayış kalıpları bütünüdür. Sözsüz iletişim kodlarının kullanım sıklığı ve biçimi üzerinde doğrudan etkilidir.

Kelimeleri seslendirirken dil, çene, dudaklar gibi sesi biçimlendiren organları doğru kullanarak sesleri ve vurguları yerli yerinde çıkarma becerisidir. Etkili ve anlaşılır konuşmanın temel şartıdır.

Konuşma sırasında ses tonunun monotonluktan uzak, düşüncelerin akışına ve coşkusuna uygun olarak inişli çıkışlı şekilde değiştirilmesidir. Monoton konuşmanın zıttı olarak dinleyicinin dikkatini canlı tutar.

Kendi kültürünü dünyanın merkezine koyarak, diğer kültürleri kendi kültürünün değerlerine ve kurallarına göre yargılama, değerlendirme eğilimidir.

Genel kültürün değerlerini paylaşmakla birlikte, yaş, meslek, etnik köken gibi ortak paydalar etrafında kendine özgü farklı değer ve davranış kalıpları geliştiren grupların kültürüdür.

Genel kültürün hakim değerlerine bilinçli ve kasıtlı olarak ters düşen, bu değerlere alternatif yaşam biçimleri sunan ya da onları tamamen ortadan kaldırmayı amaçlayan alt kültür grubudur.

Duygu, düşünce ve tutumların vücut hareketlerine, duruşuna ve jestlere yansımasını inceleyen, beden dili olarak da adlandırılan bilimsel disiplindir.

Beden dilinde kullanılan işaret ile o işaretin temsil ettiği anlam arasında doğrudan, doğal bir bağ bulunmayan, merhabalaşırken el sallamak gibi toplumsal uzlaşıya dayalı kodlardır.

Temsil ettikleri anlam hakkında görsel olarak doğrudan ipucu taşıyan, birini tehdit ederken parmağı boğaza götürüp kesme işareti yapmak gibi beden dili kodlarıdır.

Fiziksel görünüşleri ile sembolik anlamları birbirinden ayrılamayacak şekilde birleşik olan, kızgın bir insanın titremesi veya yüzünün kızarması gibi doğal tepkilerdir.

İnsanların birbirleriyle iletişim kurarken aralarına koydukları mesafeyi, kişisel mekan algısını ve mekan kullanımının iletişimsel etkilerini inceleyen alandır.

Gövdeden itibaren yaklaşık 35-40 cm çapındaki, sadece eş, sevgili, aile gibi çok yakın kişilerin girmesine izin verilen en mahrem kişisel alan sınırıdır.

Gövdeden itibaren 40-80 cm arasında değişen, yakın arkadaşlar, akrabalar ve tanıdıklar için uygun olan, fiziksel temasın da gerçekleşebildiği mesafedir.

Vücuttan itibaren 80 cm ile 2 metre arasında değişen, resmi, iş ve ikincil ilişkilerin yürütüldüğü, el sıkışma dışında fiziksel temas barındırmayan mesafedir.

Toplumsal mesafenin bitişinden itibaren başlayan, yabancılar için geçerli olan ve genellikle topluluk önünde konuşma gibi durumlarda korunan uzak mesafedir.

Biyolojik cinsiyetin ötesinde, toplumun kültürel yapısı tarafından kadın ve erkeklere yüklenen rol, davranış, sorumluluk ve iletişim kalıplarının bütünüdür.

Kelimeleri söylerken dil, çene, dudak gibi ses organlarını doğru kullanarak sesleri net, anlaşılır ve doğru telaffuz etme becerisidir.

Ses tellerinden çıkan sesin ağız, burun ve sinüs boşluklarında yankılanarak dolgunluk, tını ve güç kazanması olgusudur.