Sesli Özet
← Ünite 8

Ünite 8: Eğitim Felsefesi — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. 1. ünitenin sesli özeti ücretsiz; bu ünitenin seslendirme metni de aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Eğitim felsefesi; felsefenin görünüşte yeni ama gerçekte köklü ve önemli disiplinlerinden biridir. Gerçek eğitimin ne olduğunu, eğitimin amaçlarının neleri kapsaması gerektiğini ve eğitim alanında kullanılan temel kavramları analiz eden bu disiplin, Batı düşünce tarihinde Sokrates ve Platon ile başlamıştır. Felsefenin ontolojik, epistemolojik, etik ve politik boyutlarına benzer şekilde eğitim felsefesi de üç temel yönelimle icra edilmiştir. Bunlar kuğatıcı bir eğitim teorisi oluşturan klasik yönelim (bütünleştirici/kurucu), eğitim kavramlarını inceleyen analitik yönelim ve mevcut yapıları sorgulayan eleştirel yönelimdir. Kritik yönelimin en belirgin özelliklerinden biri, felsefeyi sadece bir yöntemler stoku veya soyut bir teori olarak görmemesidir. Aksine bu yönelim, felsefeyi bastırılmış sosyal sınıfların ve dezavantajlı grupların çıkarlarını korumanın entelektüel aracı haline getirir; gücünü baskıcı topluma meydan okuma ve bireyi özgürleştirme talebinden alır. Klasik eğitim felsefesi, Antik Yunan'dan 20. yüzyılın ortalarına kadar filozoflar tarafından hayata geçirilmiştir. Kaynağında sistem ya da içerik telakkisi bulunduğu için 'izmler' yaklaşımı olarak da bilinir;idealizm, pragmatizm, realizm, natüralizm ve egzistansiyalizm gibi genel felsefi akımların eğitimdeki temsilcilerini barındırır. İdealist eğitim felsefesi Sokrates, Platon ve Kant gibi filozoflar tarafından temsil edilir. Bu yaklaşım birtakım ahlaki amaçlara ve moral ilkelere dayanır; eğitimi doğalukla etiğin ve siyaset felsefesinin bir aracı haline getirir. Platon'da eğitim, devleti ve sosyal düzeni iyilik idesine ve adalet ilkesine göre örgütleme amacı güder. İdealist eğitim felsefesinin eğitim kuramı karşılığını daimicilikte bulur. Daimicilik, insanoğlunun entelektüel ve manevi potansiyelinin gelişimini hedefler, öğretilmesi gerekenin olgular değil ilkeler olduğunu savunur. İnsanlara sürekli değişen olgulardan ziyade kalıcı değerler, evrensel ilkeler ve ezeli-ebedi fikirler aktarılmalıdır. İdealizm, meslek eğitiminin genel eğitimin önüne geçmesine ve materyalizme/tüketim toplumuna şiddetle karşı çıkar. Okul, kültürel mirasın korunup aktarıldığı kurumsal bir yerdir; hiyerarşik müfredatta felsefe, matematik, tarih, teoloji ve sanat baş sırayı alır. Metodolojisi ise diyalektik sorgulama ve diyalog yöntemine dayanır. Realizm, zihinden bağımsız bir dış dünyanın varlığını kabul eden felsefe görüşüdür ve eğitim alanındaki en önemli temsilcisi Aristoteles'tir. Eğitimin en yüksek amacı, insanın kendisini bilgi ve değere uygun olarak belirleme kapasitesini hayata geçirmesi ve rasyonaliteyi alabildiğince geliştirmesidir. Realist anlayışın eğitim kuramı özcülüktür. Özcülük, okulun en temel misyonunun insanlık kültürünün temel unsurlarını korumak ve insanı akademik bilgi ile karakter gelişiminin özsel unsurlarıyla donatmak olduğunu savunur. Daimicilikle birleşerek konu ve öğretmen merkezli bir yapıyı destekler. Realist okul, beşeri rasyonaliteyi geliştirme misyonu üstlenmiş, uzman öğretmenlerle donatılmış bir kurumdur. Programda mantık, bilim teorisi, doğa bilimleri, sosyal bilimler ve insan bilimleri yer alır; doğa bilimlerine neden-sonuç ilişkileri üzerinden ağırlıklı olarak yer verilir. Natüralizm, doğanın gerçekliğin tamamı olduğu, insanın doğaüstü boyutu olmayıp tüm boyutlarıyla doğal bir varlık olduğu kabulüne dayanır. Bacon, Hobbes, Locke, Hume, Voltaire ve Rousseau gibi Aydınlanma düşünürleri tarafından şekillendirilmiştir. Natüralist eğitim felsefesi, eğitimi anlama noktasında insan doğasına bakılması gerektiğini belirtir; eğitim kuramı olarak ilerlemeciliği (progresivizm) temele alır. Katı disipline, ezbere ve beyin yıkamaya karşı çıkarak öğrenci merkezli bir eğitim anlayışı benimser. Yöntem olarak çocukluğun biyolojik süreçlerine ve pratik deneyimlerine odaklanır. Öğretmen, geleneksel bilgi aktarıcı değil; çocuğun özgürlük içinde yaparak ve keşfederek öğrenmesini sağlayan, çevreyi düzenleyen gözlemci ve kolaylaştırıcı bir rehberdir. Kültürel yaklaşım, eğitimi öğrencinin insanlığın dil, edebiyat, felsefe ve bilim gibi yüksek değerlerinin dünyasına dâhil edilmesi olarak değerlendirir. Goethe, Novalis, Schlegel ve Nietzsche gibi Alman filozofları, teknolojik ve ekonomik dünya görüşüne karşı bir alternatif olarak bu anlayışı savunmuşlardır. Bu yaklaşımda öne sürülen temel eğitim ideali 'Bildung'dur. Bildung, bütünlüklü insana özgü karakter formasyonunu, insanın kültüre dâhil olmasını ve bu sayede kendisini tam gerçekleştirmesini ifade eder. Bilim, felsefe, teoloji ve sanat kendi içinde birer amaçtır ve faydacılığa kurban edilemez. Kültürel yaklaşımın temel kabulleri; insanı doğal varlığının üstüne çıkaran yegâne şeyin kültür olması ve bu gelişimi ancak liberal sanatların temin edebileceğidir. Eğitimin amacı önce bireyin potansiyelini gerçekleştirmesi, ardından sorumlu yurttaşlık bilinci kazanmasıdır. Pragmatizm, Peirce, James ve John Dewey tarafından geliştirilen, bireyin her şeyin belirleyicisi olduğunu savunan ve sonuçları öne çıkaran bir akımdır. Eğitim felsefesinde Rousseau ile başlayan çocuk merkezli geleneğin doruk noktasını oluşturur. Pragmatist eğitim hem muhafazakâr hem liberal bir boyuta sahiptir. Kültürel mirası aktararak sürekliliği sağlarken, bilimsel yöntemi kullanarak kültürü yeniden yaratma ve dönüştürme imkânı sunar. Eğitim hayata hazırlık değil, hayatın bizzat kendisidir; Dewey eğitimi 'deneyimin sürekli bir yeniden inşası' olarak tanımlar. Eğitim teorisinde karşılığı ilerlemecilik ve yapılandırmacılıktır. Okul, öğrencilerin sosyal yaşama katılım yeteneklerini ve problem çözme becerilerini geliştirdikleri aktif bir araştırma ortamı olmalıdır. Bilgi ile eylem, teori ile pratik okulda birleştirilir. Egzistansiyalizm, nesnel hakikat çağında unutulan öznel hakikate dönüşü savunan, kitleler içinde kaybolan bireyin savunuculuğunu yapan bireyci bir eğitim felsefesidir. Pozitif bilim ve teknik temelli mesleki eğitim anlayışına karşı bir protesto niteliği taşır. Eğitimde ağırlığı tamamen öğrenciye veren hümanist bir yaklaşımdır. En yüksek amaç, öğrenciyi kendisine döndürmek, varoluşunun tüm sorumluluğunu üstlenmesini sağlamak ve kişisel kimlik bilinci kazandırarak kaderinin belirleyicisi kılmaktır. Müfredatında insan bilimleri (şiir, roman, tragedya, müzik, felsefe, tarih) ve toplum bilimleri baş sırayı alır. Amaçlar arasında daha sahici olmak, manevi yaşamak, eleştirel bakış açısı kazanmak, kimlik oluşturmak ve empatik bilinç geliştirmek yer alır. Analitik eğitim felsefesi normatif önermeler ortaya koymak yerine bir analiz faaliyeti yürütür. Eğitim, öğretim ve beyin yıkama gibi kavramları analiz eder, sloganları aydınlığa kavuşturur ve eğitimcilerin kullandığı argümanları değerlendirir. Eğitim terimi üç farklı şekilde kullanılır: 1) Sosyolojik kullanım (halkın çocuk yetiştirme pratikleri, sosyalleşme ve kültürleme), 2) Kurumsal kullanım (formel okullarda geçen yıllar ve etkiler), 3) Aydınlanmaya dayalı kullanım (zihinsel gelişim ve karakter formasyonu ile sonuçlanan en görkemli başarı). Eğitimin üç temel işlevi; sosyalleştirip kültürleme, iş bölümüne katkı yapma ve insanı aydınlatmadır. Özsel (birincil/bireysel) amaçların başında özerklik, eleştirel düşünme ve ahlak eğitimi gelirken; arızi (ikincil/kamusal) amaçlar arasında toplumun bekası, yurttaşlık bilinci, meslek eğitimi ve sağlıklı bireyler yetiştirmek yer alır. Eğitim kavramı 'kazanmak', 'başarı' veya 'edinimbilimi' gibi bir başarı kavramıdır; doğrudan bir fiile karşılık gelmez, yapılan çalışmalar sonucunda ortaya çıkan zihinsel durumda ve ahlaki karakterde tecessüm eder. Eğitimi belirleyen üç temel ölçüt değer, bilgi ve usul ölçütüdür. Değer ölçütü, eğitimin istenen ve değerli bir şey olmasını ifade eder; eğitim alan kişinin iyi yönde değişmesi beklenir. Bilgi ölçütü ise eğitimin bilgiyi gerektirdiğini ancak malumatfuruşluk olmadığını savunur. Bilgi ölçütünü tamamlayan iki ek ölçüt genişlik (farklı bilgi türlerine sahip olma) ve derinliktir (bilgileri temellendirme ve ilişkilendirme). Usul ölçütü, eğtilen kişiye bilgi ve karakter kazandırırken tamamen ahlaki, doğru ve uygun yöntemlerin kullanılmasını zorunlu kılar. Eleştirel eğitim felsefesi, klasik ve analitik eğitim felsefelerinin sentezini temsil eder. Negatif boyutuyla yanlış bilinci ve mevcut eğitimin arka planını deşifre ederken; pozitif boyutuyla gerçek demokrasiye ve adil bir düzene hizmet edecek eğitimin çerçevesini (imkân dili) oluşturur. Özgün karşılığı eleştirel pedagoji olan bu akımın en önemli ismi Paulo Freire'dir. Freire, eğitimin nötr olmadığını, araçsal bir değere sahip olduğunu ve özgürleşme ile insanlaşma amacı güttüğünü savunur. Geleneksel eğitimi otoriter ve baskıcı bulduğu için 'bankacı (yığmacı) eğitim' olarak adlandırır. Bankacı eğitim, teorik bilgileri pasif zihinlere depolayarak statükoyu korur. Alternatifi ise sorun tanımlayıcı eğitimdir. Bu yöntem somut problem durumlarından yola çıkar, praksis (teori ve eylemin birliği) kavramını uygular ve öğretmeni bilgi aktarıcı olmaktan çıkarıp öğrenmeyi kolaylaştıran bir diyalog ortağına dönüştürür.