Ünite 4: Türkiye’de Ekonomi — Araştır & Paylaş

Özellikle 1980’li yıllardan itibaren dünyada önemli değişimler yaşanmaktadır. Piyasa ekonomisine dayalı, yeni liberal ekonomik politikalar dünya genelinde hâkim ekonomi politikaları hâline gelmiştir. Yeni liberal ekonomik politikalar, finansal piyasalarda serbestliği, sınırların kaldırılmasını, devletin ekonomiden çekilip, özel sektörün öne çıkarılmasını benimser. Bu ekonomi politikalarında hâkim yapı piyasa, çalışma ilişkilerinde ise sermaye sahipleridir. 1980’li yıllardan itibaren izlenen ekonomi politikalarının etkisiyle gelir dağılımı eşitsizliği ülke içinde, ülkeler arasında ve küresel düzeyde arttırmaktadır. Bunun yanında finansal piyasalardaki karşılıklı bağımlılık, bir ülkede yaşanan ekonomik krizin diğer ülkelere de sıçramasını ve küresel çapta etkilerinin ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bu durum, kriz dönemlerinde şirketlerin yoğun işçi çıkarmalarını da beraberinde getirmektedir. Bunun yanında, piyasa ekonomisinde kârlılık prensibi, sosyal boyutun ihmal edilmesini de beraberinde getirmektedir. 1980’li yıllardan itibaren gelir dağılımı eşitsizliği, güvencesizlik, kayıt dışı çalışma, işsizlik artış göstermiştir. Devletlerin, ortaya çıkan eşitsizliklere yönelik olarak iş hayatında sosyal boyutu öne çıkaracak uygulamalara ağırlık vermesi gerekmektedir. Bunun yanında toplumsal alanda dezavantajlı kesimlere yönelik (işsizler, yaşlılar, engelliler, hastalar vb.) sosyal politika uygulamalarının arttırılması ve çeşitlendirilmesi önem kazanmaktadır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet yapısı monarşidir. Devlet başkanı soya dayalı olarak başa geçer. İmparatorlukta padişahın güçlü bir iktidarı söz konusudur. Osmanlı İmparatorluğu’nda, İmparatorluğun bütünlük içinde, bölünmeden varlığını devam ettirmesi ve bölünmeye yol açabilecek unsurların ortadan kaldırılması önemlidir. Bu bağlamda padişah ve merkezi yönetim çok güçlüdür. Merkezi yönetim, kendine muhalif olabilecek güç odaklarını değişik yollarla engeller. İmparatorluk, güçlü olduğu dönemlerde tüccar, zanaatkâr ve loncalar üzerinde büyük bir denetim ve kontrole sahiptir. Bu kesimlerin muhalif bir güç haline gelmelerine müsaade etmez. Bunun yanında İslam dininden de kaynaklanan nedenlerle Türk ve Müslüman zanaatkâr ve tüccarlar arasında kanaatkârlık, dayanışma, aşırı kazanç hırsından uzaklık önemli değerlerdir. Batılı ülkelerde insanın insanın kurdu olduğu, sermaye birikimi sağlamak için her yolun mubah görüldüğü bir zanaat/ ticaret zihniyeti Osmanlı İmparatorluğu’nda Müslüman zanaat/ tüccar kesim arasında hâkim değildir. Osmanlı İmparatorluğu’nun savaşlar nedeniyle içte otorite kaybı yaşadığı, istikrarsızlıkların arttığı dönem 1800’lü yıllardır. Sanayileşme süreci ile birlikte batılı ülkeler yeni güç odakları olarak öne çıkar. Osmanlı İmparatorluğu ile yapılan ticaret anlaşmalarında yabancı ülkeler, ekonomik ilişkilerde bu ilişkileri Türk ve Müslüman nüfus aracılığıyla değil, azınlıklar ve gayrimüslimler aracılığıyla yürütür. Özetle, 1800’lü yıllar İmparatorlukta gayrimüslim burjuvazinin öne çıktığı ve etkili olduğu dönemdir. Bu etki İmparatorluk yıkılana kadar devam eder.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında birçok gelişmiş ülke, savaştan çok olumsuz etkilenmiş, büyük yıkımlarla karşı karşıya kalmışlardı. Ülkelerin yeniden yapılanması için, devletin her alanda aktif bir rol oynaması gerekiyordu. İkinci Dünya Savaşı sonrasında devlet, ekonomide, çalışma hayatında, sağlıkta, eğitimde, sosyal politika uygulamalarında aktif rol oynadı. Toplumsal alanda dezavantajlı kesimlere yönelik ciddi desteklerde bulundu. Ücretsiz eğitim, sağlık hizmetleri, işsizlik yardımları, yaşlılık aylıkları gibi sosyal haklar bu dönemde genişletilmiştir. Devletin sosyal ve ekonomik alandaki bu düzenleyici ve koruyucu rolü, piyasa ekonomisinin yarattığı eşitsizlikleri ve krizleri bir ölçüde dengelemiştir. Ancak 1970'lerden sonra yaşanan ekonomik krizler, bu refah devleti uygulamalarının sürdürülebilirliğini tartışmaya açmış ve yeni liberal politikaların yükselişine zemin hazırlamıştır.