Ünite 6: Kamu Yönetiminin Yapısı: Merkezi Yönetim — Araştır & Paylaş

Parlamenter sistemlerde devlet başkanı olan Cumhurbaşkanı genelde sembolik yetkilere sahiptir ve sorumluluğu yoktur. Yürütmenin sorumlu kanadını Bakanlar Kurulu oluşturur. Dolayısıyla yürütme yetkisini fiilen kullanan taraf Bakanlar Kuruludur. Ancak, Anayasa’nın 104. maddesinde düzenlenen Cumhurbaşkanının görev ve yetkilerine baktığımızda Cumhurbaşkanının yasama, yürütme ve yargıya ilişkin güçlü yetkilere sahip olduğunu görüyoruz. Ayrıca, 1982 Anayasası, Cumhurbaşkanının bazı işlemleri Başbakan ve ilgili bakanın imzalarına gerek olmaksızın tek başına yapabileceğini öngörmüştür. Cumhurbaşkanının siyasal sorumsuzluğu tek başına yaptığı işlemler için de geçerlidir. Bunun yanında, Anayasa Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemlere karşı Anayasa Mahkemesi dahil, yargı mercilerine başvurulamayacağını da hükme bağlamıştır. Böylece, bu tür işlemler yargı denetimi dışında bırakılmıştır. Bu nedenlerle 1982 Anayasası’yla Cumhurbaşkanına verilen yetkilerin parlamenter sistemi aşan bir düzeyde olduğu söylenebilir.

Merkezî yönetimin taşra örgütünde yer alan mülki idare bölümleri il ve ilçe yönetimlerinden oluşur. Vali, il genel yönetiminin başıdır. Vali ilde devletin, hükümetin ve ayrı ayrı her bakanın temsilcisi ve bunların idari ve siyasi yürütme aracıdır. İlin genel yönetiminden vali sorumludur. Valiler, İçişleri Bakanlığının önerisi, Bakanlar Kurulunun kararı ve Cumhurbaşkanının onayıyla atanırlar. Kaymakam ise ilçe yönetiminin başıdır ve İçişleri Bakanının, Başbakanın ve Cumhurbaşkanının imzalarını taşıyan ortak (müşterek) kararname ile atanır. İlçenin genel idaresinden kaymakam sorumludur. Bu sorumluluğun bir gereği olarak kaymakam ilçedeki merkezî yönetim kuruluşlarının hiyerarşik amiridir. Kaymakam, ilçe sınırları içinde yasaların uygulanmasından ve kamu düzeninin sağlanmasından sorumludur. Kolluk güçleri kaymakamın emri altındadır. Görüldüğü gibi vali ve kaymakamın görev ve yetkileri büyük ölçüde birbirine benzemektedir. Valinin il düzeyinde sahip olduğu yetkilere kaymakam ilçe düzeyinde sahiptir. Buna karşılık bazı farklılıklar vardır. Örneğin, valiler yetki genişliğinden yararlanırken kaymakamlar yararlanamaz. Vali, hem devletin hem de hükümetin temsilcisidir. Kaymakam ise sadece hükümetin temsilcisidir. Valinin genel emir çıkarma yetkisi bulunmasına karşılık kaymakamın böyle bir yetkisi bulunmamaktadır.

Bulunduğunuz ilin yönetiminde 'yetki genişliği' ilkesinin nasıl uygulandığını araştırınız. Valiliğin merkezî hükümetten ayrı karar alabildiği durumlara bir örnek bularak, bu uygulamanın kamu hizmetlerini nasıl hızlandırdığını sınıf arkadaşlarınızla paylaşınız.