Girişimci, ekonomik kaynakların düşük üretkenlik alanlarından yüksek üretkenlik alanlarına aktarılma sürecinde başrolü oynayan en dinamik aktördür. Kendi yarattığı ya da başkaları tarafından geliştirilen yenilikleri ekonomiye kazandırarak ticari bir değere dönüştürür. Üretim sürecindeki en küçük bir iyileştirme veya yenilik dahi, sistem genelinde üretkenlik artışlarına ve maliyet tasarruflarına yol açar. Yeniliğin boyutu ve niteliği arttıkça, bu durumun makroekonomik düzeyde yarattığı katma değer ve büyüme etkisi de aynı ölçüde genişler. TÜSİAD'ın 2002 yılı raporuna göre, girişimcinin üretim sürecine olan katkıları üç temel boyutta şekillenmektedir. İlk olarak girişimci, üretim kaynaklarını daha önce denenmemiş, yeni tarzda birleştirerek atıl durumda kalmış, kullanılmayan üretim faktörlerinin ekonomiye kazandırılmasını sağlar. İkinci olarak, halihazırda kullanılmakta olan üretim araçlarının ve mevcut girdilerin farklı kombinasyonlarla, değişik şekillerde değerlendirilmesi yoluyla toplam üretim miktarını ve kalitesini artırır. Üçüncü olarak ise yeni düşüncelerin yaratılması, yayılması ve pratik alanda uygulanması sürecini hızlandırır. Girişimcinin bu süreçte elde ettiği başarılar ya da karşılaştığı başarısızlıklar, diğer girişimci adayları için yol gösterici birer rehber ve somut birer örnek teşkil eder. Dünya genelinde hızla artan rekabet koşulları, tüm ülkeleri sürekli bir değişim ve yenilik arayışına zorlamaktadır. Girişimcilik ruhunun toplumda yaygınlaştırılması ve girişimci sayısının artırılması, sadece yeni iş alanlarının açılması açısından değil, aynı zamanda iş gücü niteliğinin yükseltilmesi ve bilgi toplumuna geçiş sürecinin hızlandırılması açısından da hayati bir öneme sahiptir. Küresel Girişimcilik Monitörü (GEM) tarafından yürütülen ve 29 ülkeyi kapsayan araştırmalar, yüksek girişimcilik faaliyetlerine sahip ülkelerin, ortalama ekonomik büyüme oranlarının üzerinde bir performans sergilediğini somut bir şekilde ortaya koymaktadır. Son dönemde girişimciliğin bu denli popülerleşmesinin ardında artan istihdam sorunları, yeni ekonominin güçlenmesiyle değişen ekonomik yapı ve iktisat/işletme teorilerinde yaşanan gelişmeler yatmaktadır. Girişimcilik kavramının tarihsel gelişimi incelenirken, kavramın üstlendiği roller ve niteliksel değişimler sebebiyle 19. yüzyıl ve öncesi ile 20. yüzyıl dönemi birbirinden ayrı başlıklar altında ele alınmaktadır. Tarihsel süreçte girişimciliğin gerçek anlamdaki ilk somut örneği, Uzak Doğu ile ticaret yolları geliştirmek üzere yola çıkan ünlü gezgin Marco Polo'dur. Marco Polo, parası olan sermayedarların mallarını uzak pazarlarda satmak üzere anlaşmalar yapmış ve bu ticari girişim, günümüzdeki 'risk sermayesi' (venture capital) modelinin ilk ilkel örneğini oluşturmuştur. Marco Polo dönemindeki genel işleyiş, sigorta bedeli dahil olmak üzere yaklaşık %25 oranında yüksek bir faizle maceraperest tüccara sermaye sağlanması esasına dayanıyordu. Bu finansal modelde, parayı sağlayan sermayedar pasif bir risk taşıyıcı konumundayken; fiziksel, coğrafi ve ekonomik tüm tehlikeleri göze alarak yola çıkan maceraperest tüccar ise aktif rol üstlenmekteydi. Sefer başarıyla tamamlanıp mallar satıldığında, pasif sermayedar elde edilen kârın %75 gibi büyük bir kısmını alırken, tüm zorluklara göğüs geren aktif tüccar ise kârın %25'lik kısmını elde etmekteydi. Orta çağlara gelindiğinde girişimci kavramı, hem yönetici hem de çalışan olarak büyük ölçekli üretim ve inşaat projelerini sevk ve idare eden kişileri tanımlamak için kullanılmıştır. Bu dönemdeki projelerde bireyler kişisel finansal riskler üstlenmemekte, projeler doğrudan devlet veya kilise tarafından sağlanan kamu kaynaklarıyla finanse edilmekteydi. Orta çağın en tipik girişimci figürleri ise kale, sur, katedral, manastır ve kamu binaları gibi devasa mimari yapıların inşasını organize eden din görevlileriydi. Risk ile girişimci arasındaki doğrudan bağlantı ise ancak 17. yüzyılda kurulabilmiştir. Bu dönemde girişimci, devletle sabit fiyat üzerinden taahhüt anlaşması imzalayan kişiydi; fiyat sabit olduğundan, süreç sonunda ortaya çıkacak kâr da zarar da tamamen girişimcinin sorumluluğundaydı. 18. yüzyılda ise sanayileşmenin etkisiyle sermayedar ile girişimci (sermayeyi kullanan mucit/işletmeci) birbirinden kesin olarak ayrılmıştır. Yirminci yüzyıla gelindiğinde girişimcilik kavramı, yöneticilik rolüyle iç içe geçmiş bir görünüm sergilemekle birlikte daha profesyonel bir çerçeveye oturmuştur. Bu dönemde girişimci; kişisel çıkarı ve kazancı doğrultusunda bir işletmeyi kuran, yöneten ve çalıştıran kişi olarak tanımlanmıştır. Girişimci, üretim sürecinde kullandığı hammaddeler, istihdam ettiği iş gücü ve ihtiyaç duyduğu finansal sermaye için piyasadaki cari fiyatları ödeyen, tüm bu girdileri kendi yeteneği, organizasyon becerisi ve yönetim vizyonuyla birleştiren kişidir. Bu süreçte karşılaşılabilecek tüm belirsizlikleri ve kaybetme riskini de peşinen kabul etmektedir. Yirminci yüzyılın ortalarında, özellikle Joseph Schumpeter'in çalışmalarının etkisiyle, girişimcinin 'yenilikçi' (inovatif) fonksiyonu en ön plana çıkmıştır. Bu yeni yaklaşıma göre girişimcinin ekonomideki temel görevi; bir yenilikçi olarak üretim şeklini kökten reforme etmek, yeni üretim teknikleri geliştirmek, mevcut bir ürünü daha önce denenmemiş yöntemlerle üretmek veya yepyeni pazarlar ile hammadde kaynakları yaratmaktır. Bu modern tanımlamada yenilik, girişimciliğin en ayırt edici ve vazgeçilmez unsuru haline gelmiştir. Yeni bir mal veya hizmeti pazara sunup tüketicilere kabul ettirmek, girişimci için en zorlu süreçlerden biridir. Bu süreç sadece bireysel bir yaratıcılık veya icat yapma yeteneği gerektirmez; aynı zamanda iş çevresindeki tüm ekonomik, sosyal ve sektörel dinamikleri doğru analiz edip anlama becerisini de zorunlu kılar. Dolayısıyla 20. yüzyılın girişimcisi, sadece risk üstlenen bir sermaye kullanıcısı değil, aynı zamanda piyasa dengelerini değiştiren ve yıkan bir vizyonerdir. İktisat teorisi tarih boyunca toplumların refah düzeyini nasıl yükseltecekleri ve bu refahı üyeleri arasında nasıl adil dağıtacakları sorularına yanıt aramıştır. Bu arayışta girişimcilik, ekonomik kalkınmanın en temel motoru olarak kabul edilmiştir. Girişimciliğe ilişkin ilk ve en köklü teorik katkılar Fransız düşünürler (Cantillon, J.B. Say, Turgot, Quesnay ve Baudeau) tarafından yapılmıştır. Ekonomide girişimcinin rolünü ilk kez sistemli bir şekilde ortaya koyan Richard Cantillon, ekonomik aktörleri; toprak sahipleri (pasif), profesyoneller (pasif) ve bu iki grubu organize eden aktif girişimciler olarak üç gruba ayırmıştır. Cantillon, girişimcinin belirsiz gelecek karşısındaki risk üstlenme rolünü özellikle vurgulamıştır. Cantillon'dan sonra iktisat tarihinde girişimciliği açıklayan üç temel ekol ortaya çıkmıştır: Alman Ekolü, Neoklasik Ekol ve Avusturya Ekolü. Neoklasik ekol temsilcileri (Marshall, Say, Knight), girişimcinin temel rolünü piyasaların dengeye gelmesine katkı sağlamak ve risk üstlenmek olarak görürler. Avusturya ekolü temsilcileri (Menger, von Mises, Kirzner) ise girişimcinin kâr fırsatlarını sezme, piyasadaki etkinsizlikleri ve karşılanmamış ihtiyaçları fark edip düzeltme (aracılık/arbitraj) yeteneğine odaklanırlar. Schumpeter'in de dahil olduğu Alman Ekolü ise girişimciyi bir değişim, reform ve devrim ajanı olarak konumlandırır. Schumpeter'in 'dinamik girişimcilik' ve 'yıkıcı yaratıcılık' (creative destruction) yaklaşımlarına göre girişimci; eskiyen, verimsiz yöntemleri tasfiye edip yerine yeni ürünler, yeni süreçler, yeni pazarlar ve yeni organizasyon modelleri getiren kişidir. Fransız iktisatçı J.B. Say'dan itibaren girişimcilik; toprak, emek ve sermayenin yanındaki 'dördüncü üretim faktörü' olarak iktisat literatüründe genel kabul görmüştür. Psikolojik ve davranışsal yaklaşımlar, girişimcilerin ekonomik değer yaratmaya yönelik kararlarını şekillendiren kişisel tutumlara, duygusal ve bilişsel özelliklere odaklanır. Bu yaklaşımlar, girişimciliği sadece dışsal ekonomik faktörlerle açıklamanın yetersiz kalacağını savunarak, bireyin içsel motivasyon kaynaklarını ve karakter yapısını analiz eder. Girişimcilerin kişisel özellikleri incelenirken, doğuştan gelen genetik yatkınlıklar ile sonradan eğitim ve çevre etkisiyle kazanılan beceriler bir arada değerlendirilir. Yapılan bilimsel araştırmalarda, girişimci bireylerde en sık rastlanan ve üzerinde en çok durulan kişilik özelliklerinin başında; yüksek başarı ihtiyacı (achievement motivation), bağımsız olma ve kendi işinin lideri olma arzusu, sorumluluk üstlenebilme cesareti ve güç elde etme isteği gelmektedir. Ayrıca risk üstlenme eğilimi, yüksek içsel kontrol odağı (kendi kaderini kendi kararlarıyla belirleme inancı), yenilikçilik, esneklik, hayal gücü, vizyonerlik, öngörü yeteneği ve başarısızlığı bir son olarak görmeyip ders çıkararak yeniden başlama azmi de bu karakterin ayrılmaz parçalarıdır. Başarılı girişimcilerin üç temel sütunu vizyon, misyon ve hırstır. Bu kişiler, sıradan insanların fark edemediği fırsat sinyallerini algılama ve sezme konusunda üstün bir yeteneğe sahiptirler. Çevrelerini çok iyi gözlemleyerek uzun vadeli ihtiyaçları öngörür ve bu ihtiyaçları karşılayacak kaynakları bir araya getirirler. Girişimci kişilik özelliklerinin somut birer işletmeye ve ekonomik değere dönüşebilmesi ise bu karakter özelliklerinin doğru yönetsel yeteneklerle ve eğitimle birleşmesi sayesinde mümkün olmaktadır. Sosyo-kültürel yaklaşımlar, girişimcilik olgusunun sadece bireysel psikolojiyle veya soyut ekonomik modellerle açıklanamayacağını, bireyin içinde yaşadığı sosyal yapının, kültürün ve değerler sisteminin kararları üzerinde belirleyici olduğunu savunur. Girişimcinin sosyal çevresi; yerel, ulusal ve küresel düzeydeki kültürel değerlerin, aile yapısının, toplumsal normların ve eğitim sisteminin oluşturduğu çok boyutlu bir etkileşim ağıdır. Girişimciliği ve bireysel başarıyı destekleyen, kendi işini kurmayı ve bağımsızlığı yücelten kültürler, bu değerlere önem vermeyen toplumlara kıyasla çok daha fazla girişimci yetiştirir. Max Weber'in analizlerine göre, modern batı dünyasında girişimci tipinin ortaya çıkmasında rasyonel ve ahlaki bir çalışma etiği etkili olmuştur. Bu kapsamda bireyselleşmenin önem kazanması, iş ve özel hayatın ayrışması, çalışmanın adeta kutsal bir ödev/ibadet olarak görülmesi, servet artışının ve ekonomik başarının kişisel bir olgunluk göstergesi sayılması ve geleceğe odaklı zaman algısı batı girişimcilik kültürünün temel taşlarını oluşturur. İş dünyasındaki kültürel değerler; vizyon, misyon, kontrol gibi formel değerler ile ahlak, güven, itibar gibi informel değerlerin birleşiminden oluşur. Sosyolojik açıdan Batı iş kültürü ile Doğu iş kültürü arasında çok belirgin farklar mevcuttur. Batı iş kültüründe girişimcilik tamamen bireycilik, bağımsızlık, risk alma ve hatalardan ders çıkarma temelinde yükselirken; Doğu iş kültüründe girişimcilik aile, grup veya cemaat bağlamında şekillenir. Doğu kültüründe iş yapmak kişisel tatminden ziyade aileye ve topluma karşı bir ödev ve sorumluluk olarak görülür. Bu kültürde girişimciyi motive eden unsurlar arasında sosyal statü, imaj, itibar, şeref ve namus gibi faktörler ön plandadır; başarısızlık ise büyük bir saygınlık kaybı ve utanılacak bir durum (sosyal risk) olarak algılanır. Modern girişimcilik dünyasının en kritik kavramlarından biri olan iş modeli, en basit tanımıyla 'başarısı kanıtlanmış bir iş yapış şekli' ve işletmenin sürdürülebilir kârı nasıl elde edeceğinin mantıksal tasarımıdır. İş modeli, bir işletmenin 'ne yaparsa para kazanacağı' sorusuna verilen kapsamlı bir yanıttır. Üretim faktörlerini hedef müşteri kitlesine değer üretecek şekilde organize etme, müşterinin istediği ürünü doğru zamanda, doğru yerde ve ödeyebileceği fiyatta sunma sanatıdır. İş modeli, operasyonel iş süreçlerinden farklı olarak, ticari değer yaratma faaliyetlerinin bütünsel mantığını ve sistem tasarımını ifade eder. İş modeli, kâr elde etmek için kurgulanmış taklit edilebilir bir sistemdir; bu yönüyle dinamik eylem ve uygulamaları içeren 'strateji' kavramından ayrılır. Bir iş modelinin tasarlanması sürecinde şu temel sorulara net yanıtlar aranır: Müşterim kim olacak? Hangi müşteri gruplarına fayda ve değer üretebilirim? Kâr modelim ne şekilde olmalı? Rekabetin önüne nasıl geçerim ve müşteriler neden benden satın almalı? Hangi faaliyetleri işletme içinde yapmalı, hangilerini dış kaynaklardan (outsourcing) tedarik etmeliyim? Bu sorulara verilen tutarlı cevaplar, iş modelinin omurgasını oluşturur. İşletmenin marka gücü ile iş modeli arasında doğrudan ve koparılamaz bir ilişki vardır. Marka yönetimi; iş modeli, ürün ve marka sinyali unsurlarından oluşan 'altın üçgen' üzerinde yükselir. Mevcut iş modeli ve ürünler eskidiğinde, ne kadar güçlü marka sinyali gönderilirse gönderilsin markanın gücü ve müşteri bağlılığı korunamaz. Apple'ın iPod ile yarattığı etki veya Google'ın gelişmiş arama teknolojisini reklamverenin tıklama başına ödeme yaptığı yenilikçi bir iş modeliyle birleştirmesi, teknoloji ile iş modeli uyumunun en çarpıcı örnekleridir. Bu nedenle devlet desteklerinin sadece yeni teknolojilere değil, yeni iş modellerine de verilmesi gerekmektedir.