Küreselleşme, tarihin eski devirlerinden beri var olan ancak günümüzde bilgi-işlem, iletişim ve ulaşım teknolojilerindeki devrim niteliğindeki yeniliklerle en üst seviyeye ulaşan dinamik bir süreçtir. Uluslar, toplumlar ve yerel gruplar arasındaki karşılıklı ilişkilerin ve etkileşimlerin genişlemesi, derinleşmesi ve hızlanması olarak tanımlanan bu olgu; finansal, ekonomik, politik, sosyal, kültürel, bilimsel ve teknolojik süreçlerin yerel, ulusal ve bölgesel düzeylerde artan etkisini ifade eder. Küreselleşmeyle birlikte malların, hizmetlerin, sermayenin, bilgilerin, fikirlerin, hastalıkların, terörün ve çevre kirliliğinin sınırlar arası hareketliliği katlanarak artmıştır. Küreselleşme sürecinin en temel sürükleyici gücü, bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan ve fiziki uzaklıkların maliyet kısıtlamalarını ortadan kaldıran yeniliklerdir. Dünya ticaretinde serbestleşme ve finansal piyasalarda bütünleşme eğilimleri, ulusal ekonomilerin üretim ve tüketim kalıplarını kökten değiştirerek dış koşullara duyarlılığını maksimum seviyeye çıkarırken, geleneksel ulus devletin varlığını ve egemenlik anlayışını da ciddi biçimde sorgulatır hale getirmiştir. Sosyal ve kültürel boyutta küreselleşme, toplumların yaşam biçimlerinin, tüketim kalıplarının, giyim tarzlarının, yeme-içme alışkanlıklarının ve dillerin birbirine benzeşmesine yol açmaktadır. Örneğin fast food zincirlerinin ve yabancı mutfakların tüm dünyaya yayılması, Amerikan İngilizcesinin ortak bir küresel iletişim dili haline gelmesi ve sinema/sanat gibi alanlarda dominant kültürlerin diğer ülkeleri derinden etkilemesi bu sürecin somut yansımalarıdır. Ancak bu durum Birleşmiş Milletler raporlarında da vurgulandığı üzere kültürel kimlik kaybına ve yerel örf-adetlerin yozlaşmasına (köksüz büyüme) neden olabilmektedir. Siyasi ve hukuki küreselleşme, 1990'lı yılların başında Sovyetler Birliği'nin dağılması ve iki kutuplu dünya düzeninin sona ermesiyle hız kazanmıştır. Merkezî planlı ekonomilerden piyasa ekonomisine geçiş, Doğu ve Batı Almanya'nın birleşmesi, Çin ve Doğu Asya'nın dışa açılması; IMF, Dünya Bankası ve BM gibi uluslararası örgütlerin ve çok uluslu şirketlerin gücünü artırmıştır. Bu süreçte ulus devletlerin kuralları tek başına belirleme gücü zayıflamış, uluslarüstü hukuk ve uluslararası kurumlar ön plana çıkmıştır. Sosyal bilimler literatüründe küreselleşmenin sonuçları üzerine birbirinden farklı üç temel yaklaşım gelişmiştir: Aşırı küreselleşmeciler (radikaller), kuşkucular ve dönüşümcüler. Aşırı küreselleşmecilere göre endüstri uygarlığının bir ürünü olan ulus devlet küreselleşme sürecinde önemini yitirmiştir ve küresel piyasalar hükümetlerden çok daha rasyonel ve güçlü çalışmaktadır. Bu gruba göre geleneksel merkez-çevre yapısının yerini yeni bir küresel işbölümü almakta, küresel iletişim altyapısı sayesinde ortak çıkarların farkına varan halklar yeni bir küresel uygarlığın zeminini oluşturmaktadır. Radikal yaklaşımın tam karşısında yer alan kuşkucular ise günümüzde yaşanan hiçbir şeyin yeni olmadığını savunmaktadır. Onlara göre 19. yüzyılda da pasaportsuz seyahatlerin yapıldığı, yoğun mal ve sermaye hareketlerinin olduğu bir dönem yaşanmıştır; bugünkü duvarların kaldırılması 100 yıl öncesine geri dönüşten ibarettir. Kuşkucular, küreselleşmenin ekonomik bir zorunluluktan ziyade ideolojik bir tutum olduğunu, bölgeselleşmenin küreselleşmenin bir alternatifi olarak çatışmaları beraberinde getireceğini iddia etmektedirler. Dönüşümcüler ise küreselleşmeyi modern toplumları ve dünya düzenini yeniden şekillendiren en önemli siyasal güç olarak görürler. Onlara göre artık dış politika ile iç politika ya da uluslararası ilişkiler ile iç işleri arasında kesin bir ayrım kalmamıştır. Piyasalar 30-40 yıl öncesine göre bile kıyaslanamayacak kadar bütünleşmiş durumdadır ve dünya sistemi sürekli bir dönüşüm içindedir. Ekonomik küreselleşme; serbestleştirme ve deregülasyon (devletin yasal düzenlemelerini azaltması/kaldırması) önlemleriyle uluslararası mal, hizmet, sermaye akımlarının hızlandığı, işgücünün akışkanlığının arttığı ve ulusal ekonomilerin küresel piyasalarla bütünleştiği bir süreçtir. Tarihsel gelişimde iki küreselleşme evresi görülmüştür: Birincisi altın standardının geçerli olduğu 1870-1914 dönemi, ikincisi ise Bretton Woods sisteminin yıkılması, OPEC petrol fiyatı artışları ve petrodolar birikimleriyle 1970'lerden sonra hız kazanan günümüz neolibarel küreselleşme sürecidir. Finansal küreselleşme, bir ülkenin finansal sisteminin uluslararası piyasalarla bütünleşmesidir. Temel unsuru finansal serbestleştirmedir; bu süreç dış finansal serbestleşme (borçlanma, sermaye transferi, yabancı para işlemleri aşamaları) ve iç finansal serbestleşme (faizlerin piyasaca belirlenmesi, araç çeşitliliği) olarak ikiye ayrılır. Bilgisayar ve iletişim teknolojileri sayesinde saniyeler içinde milyarlarca dolarlık spekülatif sermaye akımları kıtalar arasında yer değiştirmekte, ancak bu durum gelişmekte olan ülkelerde Asya, Rusya, Türkiye, Arjantin gibi ardışık finansal krizleri tetiklemektedir. Ticari küreselleşme, ulusal mal ve hizmet piyasalarının GATT ve DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü) öncülüğünde küresel pazarlara açılmasıdır. Gümrük tarifelerinin düşmesi, mal ve hizmet ticaretinin dünya üretim artışından daha hızlı büyümesini sağlamıştır. Derin bütünleşme ile birlikte çok uluslu şirketlerin kurduğu networkler (ağlar) dünya ekonomisinde belirleyici konuma gelmiştir. İşgücünün küreselleşmesi, ticari ve finansal küreselleşmeye kıyasla çok daha sınırlı kalmıştır. Dünya nüfusunun sadece %3'ü (yaklaşık 214 milyon kişi) doğdukları ülkenin dışında yaşamaktadır. Gelişmiş ülkeler vize ve sıkı kontrollerle niteliksiz işgücü göçünü engellerken, yüksek teknik beceriye sahip nitelikli işgücü (Güney'den Kuzey'e beyin göçü) talep görmektedir. Göçün arkasında itici faktörler (işsizlik, düşük gelir, baskılar) ve çekici faktörler (yüksek ücret, istikrar) yatmaktadır. Ekonomik küreselleşme, ülkelere önemli avantajlar sunar. Dış piyasalar için üretim yapan firmalar ölçek ekonomilerinden yararlanarak maliyetlerini düşürür ve iç piyasaların darlığı aşılır. İthalat yoluyla yurt içinde üretilmeyen ara ve yatırım mallarının sağlanması (girdi sağlama etkisi) kapasite kullanımını ve verimliliği artırır. Disipline edici ithalat hipotezine göre, yerli firmaların dış rekabete açılması monopol/oligopol karlarını azaltarak üretimde ve tüketimde etkinliği artırır. Doğrudan yabancı yatırımlar (DYS) ise sermaye yanında know-how, teknoloji ve yönetimsel beceri transferi sağlar. Buna karşın küreselleşmenin ciddi olumsuz sonuçları da bulunmaktadır. Ulus devletlerin ulusal ekonomiyi yönlendirme gücü zayıflamakta, yabancı dev firmalarla rekabet edemeyen küçük ölçekli yerel/bebek endüstriler piyasadan silinmektedir. Sermaye hareketlerinin serbestleşmesi finansal istikrarsızlığa, döviz kuru ve faiz dalgalanmalarına yol açarak bankacılık krizlerini tetiklemektedir. Gelir dağılımı ve yoksulluk açısından küreselleşme eşitsizliği derinleştirmektedir. En zengin 10 ülke ile en yoksul ülkeler arasındaki kişi başına gelir farkı 1960'ta 92 kat iken 2000'de 203 kata çıkmıştır. OECD raporlarına göre gelişmiş ülkelerde dahi gini katsayısı yükselerek gelir eşitsizliği artmış, küreselleşmenin kazananları olduğu gibi çok sayıda kaybedeni de ortaya çıkmıştır. Klasik iktisatçılar (A. Smith, D. Ricardo) dış ticaret ile ekonomik kalkınma arasında pozitif ilişki olduğunu savunmuşlardır. Ricardo'nun Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi'ne göre her ülke düşük maliyetle ürettiği mallarda uzmanlaşmalıdır. Ancak Kravis modeli dış ticaretin temel nedenini malın ülkede bulunmamasına bağlarken, Linder modeli kişi başına gelir düzeylerinin benzerliğinin ticaret hacmini artırdığını savunur. Gelişmekte olan ülkeler kalkınma hamlesine giriştiğinde kaçınılmaz olarak dış açık (cari işlemler açığı) ile karşılaşırlar. Toplam yatırımlar (I) ile ihracat (X) toplamı, yurt içi tasarruflar (S) ile ithalat (M) toplamına eşittir (I+X = S+M). Eğer yatırımlar tasarruflardan büyükse (I>S), bu durum M>X yani dış açık ile finanse edilir. Dış açığa dış tasarruf da denir ve ülkenin kendi tasarruflarından daha fazla yatırım yapabilmesine olanak tanır. İktisadi kalkınma ile birlikte dış açığın genişlemesinin temel nedenleri şunlardır: 1) Yatırımların artmasıyla makine ve donanım ithalatı zorunluluğu, 2) Gelir artışına bağlı olarak tüketim malı ithalat eğiliminin (ve gösteriş etkisinin) artması, 3) Kalkınmayla birlikte yurt içi talebin artmasının ihraç mallarının içeride tüketilmesine ve ihracatın azalmasına yol açması, ayrıca artan ihracatın gelir artışı yaratarak ithalat talebini körüklemesi. Dış ticaret hadleri, bir ülkenin belirli bir miktar ihracat karşılığında alabileceği ithalat miktarını yani uluslararası pazardaki satın alma gücünü gösterir. En yaygın kullanılan ölçüt Net Değişim Ticaret Haddi'dir (N = [Px / Pm] x 100). İhracat fiyat endeksinin (Px) ithalat fiyat endeksine (Pm) oranı olarak tanımlanır. İhracat fiyatları düşerken ithalat fiyatları artarsa ticaret hadleri ülke aleyhine bozulur. Dış ticaret hacmini de hesaba katmak için Gelir Ticaret Haddi (N = [Px / Pm] x Qx) kullanılır. Alman iktisatçı Hans Singer ve Latin Amerikalı Raul Prebisch tarafından ortaya atılan Singer-Prebisch Tezi'ne göre, tarihsel süreçte ilkel malların (tarım ve hammadde) fiyatları sanayi mallarına oranla sürekli düşme eğilimindedir. Bu durum hammadde ihraç eden az gelişmiş ülkeler aleyhine, sanayi ürünü ihraç eden gelişmiş ülkeler lehine dış ticaret hadlerinin bozulmasına ve fakir ülkelerden zengin ülkelere sürekli kaynak transferine yol açar. Eğer dış ticaret hadlerindeki bozulma çok yoğunsa, dışarıya aktarılan gelir büyümenin yarattığı gelir artışından büyük olur ve ülke büyümeye rağmen net refah kaybına uğrar. Jagdish Bhagwati tarafından kuramsallaştırılan bu duruma yoksullaştırıcı büyüme (immiserizing growth) denir. Doğu Asya Kaplanları (Güney Kore, Tayvan, Hong Kong, Singapur) gibi ülkeler ihraç kompozisyonlarını sanayi mallarına kaydırarak bu dezavantajdan kurtulmuşlardır. Singer-Prebisch Tezi'ne göre dış ticaret hadlerinin az gelişmiş ülkeler aleyhine bozulmasının nedenleri talep, arz ve ekonomik esneklikle ilgili faktörler olmak üzere üç grupta incelenir. Talep yönlü faktörler: 1) İlkel mal gelir esnekliğinin düşük olması (Engel Yasası'na göre gelir arttıkça gıda harcamalarının payı azalır), 2) Teknolojik gelişmeler sayesinde doğal hammaddelerin yerine daha ucuz ve dayanıklı sentetik maddelerin ikame edilmesi, 3) Gelişmiş ülkelerin tarım sektörünü korumak ve kendi kendine yeterli olmak için ithalatı kısıtlayıcı önlemler alması. Arz yönlü faktörler: 1) Verimlilik artışlarının ve piyasa yapısının farklı dağılımı (Gelişmiş ülkelerde sendikalar ve oligopolist yapılar verimlilik artışlarının fiyatları düşürmesini engellerken, az gelişmiş ülkelerde bol emek ve sendikasızlık ihraç mallarının ucuzlamasına yol açar), 2) Tarımsal ürün arzının özelliklerinden ötürü fiyat düşüşlerine karşı arzın kısılamaması (arz fiyat artışına esnek, fiyat düşüşüne esnek değildir). Ekonomik esneklikle ilgili faktörler: Az gelişmiş ülke ekonomilerinin yapısal esneklikten yoksun olması. Tarımsal ürün fiyatları düştüğünde kaynakların ve üretim faktörlerinin başka sektörlere (sanayiye) hızla aktarılamaması, katı ekonomik yapı yüzünden ülkelerin ekonomik kayıplara ve refah düşüşüne katlanmak zorunda kalmasına neden olur.