Ünite 7: İndeksler — Önemli Kavramlar

Bir değişkenin veya değişkenler grubunun zaman veya mekân içindeki oransal değişimlerini göstermek için hesaplanan ölçüdür. Genellikle yüzdesel olarak ifade edilir ve cari değerin temel değere bölünmesiyle elde edilir.

İndeks hesaplamalarında temel devrenin sabit kabul edildiği yöntemdir. Örneğin, 2013 yılı temel alınarak sonraki tüm yılların fiyatlarının 2013 fiyatına bölünmesiyle sabit esaslı fiyat indeksi hesaplanır.

Temel devrenin her bir indeks hesabı için değiştiği, her değerin kendinden bir önceki değere oranlandığı indeks türüdür. Bu yönüyle zincirleme indeks olarak da adlandırılır.

Birbiriyle ilişkili birden çok mal ve hizmetin fiyatında veya miktarında meydana gelen ortak oransal değişmeleri belirlemede kullanılan indeks türüdür. Uygulamada 50-200 arası mal ve hizmet sepetiyle hesaplanır.

Her bir mal için ayrı ayrı basit indeksler hesaplandıktan sonra bu indekslerin her yıl için aritmetik veya geometrik ortalamasının alınmasıyla elde edilen tartısız bileşik indeks tekniğidir.

Öncelikle her bir yıl için mal sepetinin ortalama fiyat veya miktar değerlerinin hesaplanması ve bu ortalamalardan oluşan yeni serinin indekslenmesiyle elde edilen tartısız bileşik indeks tekniğidir.

Maddelerin önem farklarını (bütçedeki ağırlıklarını) dikkate alarak hesaplanan bileşik indekslerdir. Laspeyres, Paasche ve Fisher indeksleri bu gruba girer.

Temel devre miktarını (q0) tartı olarak kullanan ve özellikle fiyatlardaki enflasyonu ölçmeye yarayan tartılı fiyat indeksidir. Örnek 9'da kömür ve petrol gibi varlıkların fiyat artışları bu teknikle hesaplanmıştır.

İndeksi hesaplanacak yılın miktarını (qi) tartı olarak kullanan, yani her yıl farklı değişken tartı içeren fiyat indeksidir. Örnek 10'da zeytinyağı ve ayçiçek yağı fiyatları Paasche ile hesaplanmıştır.

Laspeyres ve Paasche indekslerinin geometrik ortalaması alınarak elde edilen ve her iki indeksin değerleri arasında yer alan ideal indeks türüdür.

Tüketicilerin ve ücretli kesimin satın alma gücünde zaman içinde meydana gelen oransal değişmeleri ve perakende fiyat hareketlerini ölçen temel fiyat indeksidir.

Toptan satışa konu olan malların üretici ve toptancılar arasındaki fiyat hareketlerini zaman içinde karşılaştırarak genel fiyat seviyesi ve enflasyonu ölçen indekstir.

TÜFE veya ÜFE hesaplamalarında fiyatları düzenli olarak takip edilen, tüketicilerin yaygın olarak tükettiği mal ve hizmetlerin oluşturduğu topluluktur.

İndeks hesaplamalarında değişimi araştırılan, yani incelenen döneme ait olan değerdir ve oran formülünün pay kısmına yazılır.

İndeks hesaplamalarında karşılaştırma yapmak amacıyla referans alınan başlangıç dönemine ait değerdir ve oran formülünün payda kısmına yazılır.

Birden çok malın sabit esaslı basit fiyat indekslerinin aritmetik ortalaması alınarak elde edilen bileşik fiyattır (Örnek 5'te kahvaltılık maddeler için hesaplanmıştır).

Temel devre fiyatını (p0) tartı olarak kullanarak üretim veya tüketim miktarlarındaki değişmeleri ölçen tartılı indeks türüdür.

İndeksi hesaplanan yılın fiyatını (pi) tartı olarak kullanan, üretim veya tüketim miktarlarındaki değişimi ölçen tartılı indeks tekniğidir.