Ünite 7: Teknolojik Dönüşüm, İstihdam ve Esnek Çalışma

ABD'de Esneklik ve İstihdam İlişkisi (1982)

1970'lerdeki ekonomik krizlerin ardından esneklik kavramı işsizliği düşürmenin en etkin yolu olarak sunulmuştur. Bu görüşü destekleyen en somut tarihsel örnek, esneklik politikalarını hayata geçiren ABD'de 1982 yılından sonra istihdamda belirgin bir artış ve işsizlik oranlarında ciddi bir düşüş kaydedilmesidir.

ABD'de Yeni Teknolojilerin İş Yaratma Hacmi

Sanayi ötesi toplumda internet şirketlerinin kurulması ve on-line iş yapış modellerinin gelişmesiyle birlikte, internet teknolojilerinde uzman kişilere talep artmıştır. Bu teknolojik dönüşüm sayesinde son yıllarda ABD'de yaklaşık 20 milyon yeni iş alanının yaratıldığı öne sürülmektedir.

Çok Uluslu Şirketlerin Çağrı Merkezi Tercihi

British Airways, Citigroup, Amex ve HSBC gibi dünya devi şirketler, yeni iletişim teknolojilerinin sağladığı mobilite sayesinde çağrı merkezi hizmetlerini Hindistan ve Filipinler gibi işgücü maliyetlerinin çok düşük olduğu ve İngilizce konuşulan ülkelere kaydırarak dışsal sayısal esneklik sağlamaktadır.

Hindistan Çağrı Merkezi Pazarı

Hindistan, küresel çağrı merkezi sektöründe devasa bir paya sahiptir. Ülkedeki genç nüfusun sahip olduğu İngilizce dil becerisi ve düşük çalışan maliyetleri nedeniyle, günümüzde Hindistan'daki her 2 gençten 1 tanesi çağrı merkezlerinde istihdam edilmektedir.

Anahtar Kavramlar

Sayısal EsneklikPiyasadaki değişen ekonomik ve teknolojik şartlar ile talep miktarına göre işgücü miktarının veya çalışılması gereken saatlerin düzeyinde ayarlama yapabilme yeteneğidir. İşverene iş miktarındaki dalgalanmalara göre çalışan sayısını artırma veya azaltma serbestliği tanır.

İç Sayısal EsneklikTalepteki değişikliklere cevap verebilmek amacıyla çalışan sayısını değiştirmek yerine, mevcut çalışanların çalışma saatlerinin yapısını ve süresini değiştirerek işgücü miktarını ayarlama yeteneğidir. Yıllara göre ayarlanmış çalışma saatleri bu duruma örnek gösterilebilir.

Dış Sayısal EsneklikÖrgütlerin değişen piyasa koşullarına göre işgücü girdi düzeyini işe alma, işten çıkarma, geçici çalışma veya kısmi süreli sözleşmeler yoluyla doğrudan ayarlamasıdır. Mevsimlik çalışma ve süresi belirli hizmet akitleri bu esneklik türünün uygulamalarındandır.

Fonksiyonel EsneklikGeleneksel üretim bandındaki bölünmüşlüğe dayanan iş örgütlenmesinin aksine, çalışanların sürekli eğitim yoluyla çok yönlü beceriler kazanmasını ve işletme içinde farklı görevlere kolayca yönlendirilebilmesini sağlayan iç esneklik yaklaşımıdır.

Zamana Göre Esneklikİşyerinde kabul gören toplam çalışma süresi sınırları içinde kalınarak, günlük veya haftalık iş zamanının düzenlenmesinde işçi ve işverene serbest hareket alanı bırakılmasıdır. Kayan iş süreleri ve vardiyalı çalışma bu esnekliğe örnektir.

Ücret Esnekliğiİşletmelerin ücret yapısını ve düzeyini değişen işgücü piyasası koşullarına, ekonomik konjonktüre ve firmanın ödeme gücüne göre ayarlayabilme serbestisidir. Ekonomik daralma dönemlerinde ücretlerin aşağı doğru esnetilerek istihdamın korunmasını amaçlar.

Kısmi Süreli Çalışma (Part-Time)Tam zamanlı çalışanlarla kıyaslandığında, normal haftalık iş süresinden önemli ölçüde daha az sürelerde çalışılan, düzenli ve isteğe bağlı bir çalışma şeklidir. Düzenli yapılması yönüyle mevsimlik ve geçici çalışmalardan ayrılır.

İş Paylaşımı (Job Sharing)Tam gün çalışmayı gerektiren tek bir işin sorumluluklarının, çalışma saatlerinin ve elde edilen kazancın benzer niteliklere sahip iki veya daha fazla çalışan tarafından paylaşılarak yerine getirilmesidir.

Sıkıştırılmış İş HaftasıHaftalık toplam çalışma süresi değiştirilmeksizin, çalışma günlerinin sayısının azaltılarak günlük çalışma süresinin uzatılması ve işin daha az güne (örneğin 4 güne) sıkıştırılmasıdır.

Çağrı Üzerine Çalışmaİşçi ile işveren arasında yapılan yazılı sözleşmeyle, işçinin sadece kendisine ihtiyaç duyulması halinde işveren tarafından çağrılarak çalıştırılmasını öngören kısmi süreli bir iş ilişkisidir.

Tele ÇalışmaÇalışanın işyeri merkezinden uzak bir mekanda, bilişim ve yeni iletişim teknolojilerini kullanarak iş arkadaşları ve işverenle yüz yüze gelmeden iş görme edimini yerine getirmesidir.

Çekirdek İşgücüBelirsiz süreli hizmet sözleşmesine dayanarak tam süreli istihdam edilen, yüksek ücretli, yüksek iş güvencesine sahip ve örgütün sürekli faaliyetlerini yürüten birincil çalışan grubudur.

Çevre İşgücüDüşük vasıf düzeyine sahip, iş güvencesi az olan ve işletmenin üretim miktarındaki dalgalanmalara göre ilk aşamada işten çıkarılabilen, esnek istihdam edilen ikincil çalışan grubudur.

Fordist Üretim YapısıKitlesel üretimi, katı iş bölümünü, yüksek düzeyde standardizasyonu ve tam gün standart istihdam şeklini benimseyen, sanayi toplumuna özgü geleneksel üretim ve çalışma modelidir.

Güvenceli Esneklik (Flexicurity)İşgücü piyasasında işletmelerin ihtiyaç duyduğu esneklik ile çalışanların sosyal korunma ve iş güvencesi ihtiyaçları arasında en uygun dengenin kurulmasını amaçlayan yaklaşımdır.

Atipik ÇalışmaBelirli süreli, yarı zamanlı (part-time) ve geçici büro işleri gibi geleneksel tam zamanlı ve belirsiz süreli standart çalışma modellerinin dışındaki esnek iş sözleşmelerini ifade eden kavramdır.

İleri Düzeyde Atipik ÇalışmaAltı aydan daha kısa süreli sözleşmeleri, haftada 10 saatten az çalışmayı, yazılı olmayan sözleşmeleri, sıfır saat veya çağrı üzerine çalışma biçimlerini kapsayan son derece istikrarsız esnek çalışma türüdür.

Ev Eksenli ÇalışmaÇalışanın kendi evinde veya kendi seçtiği bir mekanda, bir işverene bağlı olarak veya sipariş üzerine, bir ücret karşılığında mal veya hizmet üretmesini öngören çalışma modelidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Volkswagen ve İş Paylaşımı Politikası

İş paylaşımı uygulaması Avrupa'da özellikle Almanya'da çok yaygındır. Otomotiv sektörünün öncülerinden olan Volkswagen firması, üretim süreçlerinde iş paylaşımı politikalarını başarıyla uygulayarak bu alanda öncü olmuş ve Alman hükümeti tarafından da desteklenmiştir.

4857 Sayılı İş Kanunu Madde 14

Türk İş Hukuku'nda esnek çalışma biçimlerinden biri olan 'Çağrı Üzerine Çalışma', 4857 Sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinde açıkça tanımlanmıştır. Bu maddeye göre, işçinin kendisine ihtiyaç duyulması halinde iş görme edimini yerine getirmeyi üstlendiği sözleşmeler kısmi süreli iş sözleşmesi sayılır.

ILO'nun 175 Sayılı Sözleşmesi

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından kabul edilen 175 sayılı sözleşme, kısmi süreli çalışmayı (part-time) uluslararası düzeyde tanımlayan temel belgedir. Sözleşme, bu çalışmayı tam zamanlı çalışanların normal iş süresinden daha az süreli olan çalışma olarak niteler.

ILO'nun 177 Sayılı Sözleşmesi

ILO tarafından 1996 yılında kabul edilen 177 sayılı 'Evde Çalışma Sözleşmesi' ve 184 sayılı tavsiye kararı, evde çalışmayı uluslararası standartlara bağlamıştır. Sözleşme, evde çalışanın haklarını korumayı ve işverenin sorumluluklarını belirlemeyi amaçlar.

Türkiye'de Kadın İşgücüne Katılım Oranları

Türkiye'de sürdürülebilir kalkınma için kadın istihdamı kritik öneme sahiptir. İstatistiklere göre Türkiye'de işgücüne katılma oranı erkeklerde %71.7 düzeyindeyken, kadınlarda bu oran %28.8 gibi oldukça düşük bir seviyede kalmaktadır.

Ev Kadınlarına Düşük Primle Emeklilik Hakkı

Türkiye'de yapılan yasal düzenlemeyle evinde dikiş, nakış, boncuk işleme veya gıda üretimi yapıp satan kadınlara, vergi dairesinden alacakları yazıyla SGK'ya başvurarak aylık yaklaşık 153 TL gibi indirimli bir primle isteğe bağlı sigortalı olma ve emeklilik hakkı tanınmıştır.

Kadın İstihdamının Desteklenmesi Hibe Programı

Türkiye'de Aralık 2011'de tamamlanan 'Kadın İstihdamının Desteklenmesi Hibe Programı' kapsamında tam 131 yerel hibe projesi desteklenmiştir. Bu programla kadınlara kariyer rehberliği, mesleki eğitimler ve kooperatifleşme destekleri sunulmuştur.

Tele Çalışma Kavramının Tarihsel Kökeni

Tele çalışma kavramının ve uygulamasının ilk somut örneği, 1969 yılında ünlü Amerikan gazetesi Washington Post'ta yayımlanan bir makaleye dayanmaktadır. Kavram daha sonra 1990 yılında ILO tarafından resmi olarak tanımlanmıştır.

Borçlar Yasası'nda Evde Hizmet Sözleşmesi

Temmuz 2012'de yürürlüğe giren yeni Borçlar Yasası düzenlemesiyle, evde hizmet sözleşmesi yasal güvenceye kavuşturulmuştur. Sözleşme, işçinin işverenin verdiği işi kendi evinde veya belirleyeceği başka bir yerde ücret karşılığı yapmasını tanımlar.

Sınavda Dikkat Et

Sayısal esnekliğin iç ve dış olarak ikiye ayrıldığını unutma; 'çalışma saatlerinin ayarlanması' iç sayısal esneklik iken, 'işe alma/çıkarma' dış sayısal esnekliktir.
Kısmi süreli çalışmanın (part-time) ILO'nun 175 sayılı sözleşmesinde tanımlandığını sınav için mutlaka ezberle.
Çağrı üzerine çalışmanın Türk İş Kanunu'nun 14. maddesinde düzenlendiği bilgisini aklında tut, yasa maddesi sorularında karşına çıkabilir.
Fonksiyonel esnekliğin işgücünün 'niceliği' (sayısı) ile değil, 'niteliği' (becerisi ve eğitimi) ile ilgili olduğunu bilerek soruları çöz.
İş paylaşımının (job sharing) kısmi süreli çalışmanın özel bir türü olduğunu ve en önemli şartının ekip üyelerinin birbirini ikame edebilmesi olduğunu unutma.
Sıkıştırılmış iş haftasında haftalık toplam çalışma süresinin azalmadığını, sadece gün sayısının azaltılıp günlük sürenin uzatıldığını bilmek yanıltıcı şıkları elemeni sağlar.