Ünite 6: Değişim ve Etkileşim: Yeniçağ’da Avrupa ve Osmanlı (15-18. Yüzyıl) — Önemli Kavramlar

Üretici güçlerin üretim araçlarından ayrılığı esasına dayanan, sermaye sahibi girişimci sınıf ile ücretli işçi sınıfının ekonomik ilişkisine dayanan Yeniçağ ekonomik sistemi. Örnek: Feodal kapalı ekonominin yerini dışa açık, sermaye birikimine dayalı bu sistem almıştır.

Yeniçağ’da Batı Avrupa’da ortaya çıkan, ekonomik sistemin değişmesini sağlayan sermaye sahibi, girişimci ve ticaretle zenginleşen sınıf. Örnek: Burjuvazi, çıkarlarını korumak için mutlak monarşileri desteklemiştir.

Sömürgelerden getirilen çok miktarda altın ve gümüşün Avrupa’ya girmesi sonucu değerli madenlerin fiyatının düşmesi ve mal fiyatlarının katlanarak artması olayı. Örnek: Fiyat Devrimi ile küçük üreticiler iflas ederken burjuvazi güçlenmiştir.

Kapitalist sistemle birlikte ortaya çıkan, kralın burjuvazinin desteğiyle feodal özerkliklere son vererek iktidarını tek elde topladığı merkezi yönetim biçimi. Örnek: 15. ve 16. yüzyıllarda Batı Avrupa'da kurulan merkezi krallıklar.

Rönesans Avrupa’sında antik dönem metinlerinin incelenmesiyle ortaya çıkan, insanı merkez alan ve bireyciliği savunan düşünce akımı. Örnek: Hümanizm ile evrenin merkezinde Tanrı'nın yerine sorgulayan insan geçmiştir.

Büyük ölçüde zihinde tasarlanmış, olması istenen, gerçekte olmayan hayalî ve ideal düzen. Örnek: Thomas Morus'un özel mülkiyetin olmadığını savunduğu 'Ütopya' adlı eseri.

15. ve 17. yüzyıllar arasında Avrupa’da antik dönem sanat ve kültürünün yeniden canlandırılması ve akılcı-gerçekçi eserlerin verilmesi dönemi. Örnek: Leonardo da Vinci ve Michelangelo'nun eser verdiği Floransa merkezli sanat hareketi.

16. yüzyılın ikinci yarısında Rönesans'ın akılcı ve sıkı geometriye dayanan kalıplarına karşı çıkan abartılı ve özentici sanat anlayışı. Örnek: Rönesans sanatındaki idealize edilmiş oranların terk edilip abartılı formların kullanılması.

16. yüzyıl başlarında Katolik Kilisesi’nin yozlaşmasına ve feodal ideolojisine karşı çıkarak Protestanlık mezhebinin doğmasına yol açan dinsel ve sosyal hareket. Örnek: Martin Luther'in papalığın otoritesini reddederek başlattığı hareket.

17. yüzyıl ortalarından 19. yüzyılın başına kadar aklı, bilimi ve bireyin özgürlüğünü savunan, iktidarın kaynağını halka dayandıran fikir hareketi. Örnek: Fransız İhtilali'nin düşünsel altyapısını oluşturan akılcı felsefe.

Bireyin temel hak ve özgürlüklerinin, özellikle mülkiyet hakkının devlet güvencesine alınmasını ve mutlak iktidarın sınırlandırılmasını savunan akım. Örnek: John Locke'un mülkiyetin dokunulmazlığını savunan liberal görüşleri.

Devletin yasama, yürütme ve yargı güçlerinin ayrı ellerde toplanarak birbirini denetlemesi ve özgürlüklerin güvence altına alınması ilkesi. Örnek: Montesquieu'nün 'kuvvet kuvveti durdurmalı' prensibi.

Ekonomik yaşamın doğal yasalara bağlı olduğunu, devlete gerek olmadığını ve 'bırakınız yapsınlar' ilkesinin geçerli olması gerektiğini savunan iktisatçılar. Örnek: Ekonomiye dış müdahaleye karşı çıkan Fransız iktisat ekolü.

İslamiyet'i yaymak ve korumak amacıyla yapılan gaza ve fetih politikası. Örnek: Osmanlı Devleti'nin Rumeli'de ve Balkanlar'da izlediği sistemsiz fetih ve iskân siyaseti.

İslam devletlerinde egemenlik altında yaşayan, can, mal ve ibadet güvenliği devlet güvencesine alınmış gayrimüslim uyruk. Örnek: Osmanlı fethinden sonra İstanbul'daki Ortodoks ve Yahudi cemaatlerine tanınan statü.

Osmanlı Devleti'nde görevlilerin padişahın kulu olup varlıklarını ona borçlu olduğu ve yalnız ona itaat ettiği merkezî yönetim kurumu. Örnek: Busbecq'in Osmanlı mutlak rejiminin temeli olarak vurguladığı sistem.

Osmanlı döneminde zaman tayininin yanı sıra matematik ve astronomi eğitimi veren bilim kurumu. Örnek: Medreselerin dışında ilmi faaliyetlerin sürdürüldüğü astronomi birimleri.

Osmanlılar döneminde tıp eğitimi verilen ve sağlık hizmeti sunulan hastane kurumu. Örnek: Klasik dönemde bilimsel ve sosyal faaliyetlerin yürütüldüğü şifahaneler.

Osmanlı elçilerinin Avrupa ülkelerine yaptıkları ziyaretler sırasında gördükleri teknik, idari ve kültürel gelişmeleri kaydettikleri eserler. Örnek: 1721'de Paris'e giden Mehmet Çelebi'nin kaleme aldığı eser.

Osmanlı sarayında yabancı uzmanların, mühendis, tabip ve sanatkarların teşkilatlandırıldığı daire. Örnek: Batı'dan gelen teknik uzmanların saray bünyesinde istihdam edilmesi.

Osmanlı ordusunda askerleri cesaretlendiren ve düşman psikolojisini etkileyen askeri bando teşkilatı. Örnek: Avrupalıların taklit ederek kendi askeri bandolarını kurdukları Osmanlı müzik birimi.

17. yüzyılda Kâtip Çelebi tarafından Doğu ve Batı kaynaklarından yararlanarak yazılan ünlü Osmanlı coğrafya eseri. Örnek: Osmanlı coğrafya biliminin en önemli yapıtlarından biri.

Piri Reis'in Akdeniz ve Ege Denizi haritalarını, denizcilik ve astronomi bilgilerini içeren ünlü eseri. Örnek: 16. yüzyıl Osmanlı deniz coğrafyasının başyapıtı.

J.J. Rousseau'nun doğrudan demokrasiyi gerçekleştirmek için öne sürdüğü, seçmenlerin vekillere direktif verdiği ve uyulmadığında azledebildiği sistem. Örnek: Halkın iradesinin doğrudan devlete yansıtılma yöntemi.

Yeniçağ'da hiçbir devletin diğerine üstünlük kurarak tek başına güçlenmesini engellemeyi amaçlayan dış politika stratejisi. Örnek: Avrupalı devletlerin ve Osmanlı'nın izlediği diplomatik denge arayışları.