Dicle ve Fırat nehirlerinin Basra Körfezi’ne 145 km kala birleşerek oluşturduğu nehir yatağıdır. Eskiçağ’da bu nehirler ayrı ayrı dökülmekteyken alüvyonlar nedeniyle bu yapı oluşmuştur.
Epipaleolitik (Orta Taş) Çağ’da çakmaktaşı ve obsidyenden yapılan minik taş aletlerdir. Ahşap veya boynuz saplara dizilerek orak gibi bileşik aletlerin yapımında kullanılmıştır.
Halaf Kültürü döneminde kullanılan, çapları 3-7 metre arasında değişen yuvarlak planlı, kubbeli ev tipidir. Balçık, kerpiç veya taştan inşa edilmişlerdir.
Güney Mezopotamya’da MÖ 5500-4000 yılları arasında gelişen, kentlerin merkezine tapınak inşa etme geleneğinin temelini atan neolitik/kalkolitik kültürdür.
Sumer kent devletlerinde başlangıçta bağımsız yöneticileri tanımlayan; en yüksek yönetici, rahip, yargıç ve komutan unvanıdır.
Sümerlerin mimariye kazandırdığı, tanrıların evi sayılan, tabanı dikdörtgen yüksek basamaklı yapılardır. Aynı zamanda okul, arşiv ve kütüphane işlevi görmüştür.
Uruk Dönemi’nin sonlarında MÖ 3200’de ortaya çıkan, nesnelerin resim şeklinde kil tabletlere çizilmesiyle oluşan en erken yazı biçimidir.
Piktografik resimlerin zamanla basitleşerek çivi biçimli işaret kümelerine dönüşmesiyle oluşan Mezopotamya yazı sistemidir. Her işaret bir heceyi karşılar.
Hammurabi Kanunları’nda geniş yer bulan, 'kısasa kısas' anlayışına dayanan ceza sistemidir. Sümer kanunlarında bu ilke bilinmemektedir.
Assur Ticaret Kolonileri Çağı’nda Anadolu’da kurulan büyük ticaret pazar yeri ve tüccar kolonileridir. En önemlisi Kayseri’deki Kaniş/Neşa’dır.
Mezopotamya’da çivi yazısı öğrenmek ve yazıcı yetiştirmek amacıyla tapınaklar bünyesinde açılan okullara verilen isimdir.
Eski Mısır’da köylerin birleşmesiyle oluşan kabile niteliğindeki yerel yönetim birimleridir. Her nomenin kendi yerel tanrısı bulunurdu.
Eski Mısır’da MÖ 3000’den itibaren kullanılan, kutsal metinlerin taşa kazınmasında tercih edilen resim temelli resmi yazı türüdür.
Eski Mısır krallarının ve soylularının gömüldüğü, zemin altında mezar odası ve üstünde dikdörtgen kerpiç/taş yapısı bulunan erken dönem mezar tipidir.
Mumyalama sırasında vücuttan çıkarılan iç organların (mide, bağırsak, akciğer, karaciğer) içine konulduğu, Horus’un dört oğlunu simgeleyen başlı kaplardır.
Nil Nehri kenarında doğal olarak bulunan, karbonat, bikarbonat, klorid ve sodyum sülfat karışımı olup mumyalama sırasında vücudu kurutmada kullanılan tuzdur.
Mısır mezarlarına konulan ve ölü öbür dünyada angarya işlere çağrıldığında onun yerine çalışacağına inanılan küçük işçi heykelcikleridir.
MÖ 1270 yılında Mısır Firavunu II. Ramses ile Hitit Kralı III. Hattuşili arasında imzalanan, tarihteki ilk yazılı devletler arası antlaşmadır.
MÖ 1700’lerde Suriye üzerinden Mısır’a gelerek Doğu Delta’yı işgal eden Hurri kökenli göçebe kavimdir. Mısır’a koşumlu atları ve atlı arabaları getirmişlerdir.
Mısır’da ölen kişinin öbür dünyadaki engelleri aşması ve tanrılar katındaki yargılamada kılavuz olması için mezarına konulan papirüs metinleridir.
3. Sülale döneminde mimar İmhotep tarafından Sakkara’da Firavun Coser için inşa edilen, üst üste konulmuş mastabalardan oluşan ilk anıtsal piramittir.
IV. Amenofis’in (Eknaton) Mısır’ın geleneksel tanrılarını bir kenara bırakarak Güneş diski Aton’u tek tanrı olarak kabul ettirme girişimi olan tektanrıcılık reformudur.
Nil Nehri’nde yetişen saz türü bir bitki olup gövdesinden şeritler kesilip preslenerek Mısır’da üzerine yazı yazılan kâğıt benzeri malzeme elde edilirdi.
Sümer kent devletlerinde siyasi ve askeri otoriteyi elinde bulunduran 'kral' unvanıdır.
İnsanoğlunun bin yıllar boyunca aynı yerde üst üste kurmuş olduğu yerleşmelerin yıkıntılarının oluşturduğu yapay tepedir. Metinde Çatalhöyük ve Aşıklı Höyük gibi yerleşmeler bu formda örneklenmiştir.
Volkanik cam olup Neolitik Çağ'da kesici ve delici alet yapımında yaygın olarak kullanılan doğal bir maddedir. Hallan Çemi ve diğer erken yerleşmelerde alet yapımında kullanılmıştır.
Bir toplumun kendi yazılı belgesi olmamasına rağmen, çevresindeki yazılı kullanan komşu toplumların belgelerinden bilgi edinildiği tarih öncesi dönemdir. Anadolu, Akkad kralları belgeleriyle bu çağa girmiştir.
Assur ticaret kolonileri çağında Anadolu'daki beyliklerin yakınlarında kurulan büyük pazar yerleridir. Assurlu tüccarların serbestçe ticaret yaptığı en bilinen örneği Kültepe'deki Kaniş karumudur.
Assurlu tüccarların ana merkezler arasında konakladıkları ve mallarını geçici olarak depoladıkları bir çeşit kervansaray niteliğindeki yerleşmelerdir.
Eski Hitit Devleti döneminde kralın yanında geniş yetkilere sahip olan soylular meclisidir. Yüksek askeri ve idari görevlilerden oluşup kralın kararlarını ve veliaht seçimini denetlemiştir.
Ölülerin cesedinin yakıldıktan sonra küllerinin 'urne' adı verilen pişmiş toprak bir kap içinde toprağa gömülmesi geleneğidir. Hitit ve Urartularda uygulanmıştır.
Ölünün yakılmaksızın doğrudan pithos adı verilen büyük bir kaba, taştan sandık mezara ya da toprak mezara yerleştirilerek gömülmesi geleneğidir.
Taş temelli surların altında açılan, tehlike anında veya kapıların kapalı olduğu durumlarda gizlice dışarı çıkmayı sağlayan yeraltı gizli geçitleridir. Hattuşa surlarında görülür.
Genellikle kadın başlı, aslan gövdeli karışık mitolojik yaratıktır. Hitit başkenti Hattuşa ve Alacahöyük'te kapıları korumak amacıyla anıtsal heykelleri yapılmıştır.
Ön cephesinde sütunlarla taşınan revağı olan, Kuzey Suriye mimarisine özgü dikdörtgen planlı çok katlı yapılardır. Geç Hitit kent devletlerinde saray mimarisinde görülmüştür.
Duvarların alt kısımlarında kullanılan, dikine yerleştirilmiş, kabartmalarla bezenmiş taş levha veya bloklardır. Geç Hitit ve Hitit mimarisinde cephe süslemesinde kullanılmıştır.
Kral ve soylu kişiler için yapılmış, altında ahşap ya da taştan mezar odası bulunan yığma toprak veya taştan mezar anıtıdır. Frig başkenti Gordion ve Lidya'da Bintepe'de yoğundur.
Tunç, altın veya gümüşten yapılmış, giysi uçlarını tutturmaya yarayan veya süs amaçlı kullanılan bir tür çengelli iğnedir. Anadolu'da ilk kez Frigler tarafından kullanılmıştır.
Altın ve gümüşün doğal veya yapay olarak karışımıyla elde edilen kıymetli madendir. Lidyalılar ilk paraları bu maddeden basmışlardır.
MÖ 7. yüzyılın ikinci yarısında Lidyalılar tarafından icat edilen, belirli ağırlık ve ayarda basılmış resmi madeni paradır. Ticarette değiş tokuş ekonomisinin yerini almıştır.
Mezolitik (Orta Taş) Çağ'da ortaya çıkan, çakmak taşından yapılmış çok küçük boyutlu kesici ve delici taş aletlerdir.
Frig dininde en önemli iylah olan, doğanın ve bereketin tanrıçası Ana Tanrıça'dır. Kayalara oyulmuş açık hava tapınakları ve fasadlarla tapınılmıştır.
Urartu Krallığı'nın devlet koruyucusu baş tanrısı ve savaş tanrısıdır. Büyük bir mızrakla simgelenmiş, tapınaklarına kalkanlar asılmıştır.
Girit Adası'nın efsanevi kralı olup, adını taşıyan Tunç Çağı Ege uygarlığının (Minos Uygarlığı) mitolojik kurucusudur.
Mitolojiye göre Minotauros'u hapsetmek için Daidalos tarafından Knossos'ta inşa ettirilen karmaşık yapıdır; günümüzdeki labirent kelimesinin kökenidir.
Girit Adası'nda kurulan, saray merkezli ekonomisi, duvar resimleri, Linear A yazısı ve gelişmiş deniz ticaretiyle tanınan Tunç Çağı uygarlığıdır. Örneğin, Knossos Sarayı bu uygarlığın en görkemli mimari merkezidir.
Ege Denizi'ndeki adalar arasında Tunç Çağı'nda gelişen, mermerden yapılan özgün idolleri ve figürinleriyle tanınan özgün bir adalar kültürüdür. Örneğin, Syros adasından çıkarılan mermer kadın figürinleri bu sanatın başyapıtıdır.
Kıta Yunanistan'da Peloponnessos yarımadasında kurulan, tahkimli surları, megaron planlı sarayları ve tolos mezarlarıyla öne çıkan Tunç Çağı uygarlığıdır. Örneğin, Argolis bölgesindeki Mikenai kenti bu kültüre adını vermiştir.
Ege coğrafyasında kullanılan antik yazı sistemleridir; Linear A Minoslular tarafından kullanılmış ve çözülememiştir, Linear B ise Akalar/Mikenler tarafından kullanılmıştır. Örneğin, kazılarda binlerce Linear A tableti ele geçirilmiştir.
Antik Yunan'da şehirlerin en yüksek ve savunmaya en elverişli yerine kurulan yukarı şehir veya iç kaledir. Örneğin, Atina Akropolisi üzerinde Parthenon gibi anıtsal tapınaklar barındırır.
Bir arka oda/salon ile iki sütunla taşınan giriş kısmından oluşan, Yunan tapınak mimarisinin ve sarayların temelini oluşturan oda planıdır. Örneğin, Miken saraylarının merkezi megaron etrafında şekillenmiştir.
Yunan ve Miken mimarisinde dairesel planlı, kubbeli anıtsal mezar veya yapılara verilen isimdir. Örneğin, Mikenai kentinde efsanevi yöneticiler için 9 adet tolos mezar yapılmıştır.
Antik Yunan'da hem şehri hem de çevre köyleri içine alan bağımsız şehir devletini ifade eden siyasi topluluktur. Örneğin, Atina ve Miletos dönemin en önemli polislerindendir.
Yunan kentlerinin MÖ 8-6. yüzyıllarda Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında yeni ticaret ve yerleşim merkezleri kurma hareketidir. Örneğin, Güney İtalya ve Sicilya bu kolonizasyonda öne çıkmıştır.
Eski Yunan'da yeni bir koloni veya kent kurulacağı zaman göçü yönetmek üzere görevlendirilen ve Delphi'deki Apollon kahinine danışan liderdir. Örneğin, kahinin kehanetleri doğrultusunda oikist göç hareketini yönlendirirdi.
Tanrıların insan biçiminde tasvir edilmesi ve insani özelliklerle donatılması anlayışıdır. Örneğin, Eski Yunan pantheonundaki tanrılar Olympos'ta insan görünümünde yaşarlar.
Eski Yunan ve Roma tapınaklarında tanrı veya tanrıçanın kült heykelinin bulunduğu en kutsal iç odadır. Örneğin, Parthenon tapınağında fildişi-altın Athena heykeli bu odada yer alırdı.
Arkaik Çağ Yunan heykel sanatında sırasıyla çıplak genç erkek (Kuros) ve giysili genç kız (Kore) heykellerine verilen genel isimdir. Örneğin, Peploslu Kore dönemin dikkate değer eseridir.
Klasik Dönem heykeltraşlığında vücut ağırlığının tek bacağa verilmesiyle sağlanan, simetriyi bozan doğal duruş ve hareket düzenidir. Örneğin, bu duruş heykellere canlılık kazandırmıştır.
MÖ 4. yüzyıl heykeltraşı Skopas'ın eserlerinde insan yüzüne aktardığı, kırışıklıklar ve çatılmış kaşlarla acı ve şiddeti yansıtan üsluptur. Örneğin, Skopas'ın eserleri bu dramatik ifadeyle doludur.
Roma mimarisinde kalabalık kitleleri alabilen, mahkeme ve borsa binası olarak kullanılan ve sonraları ilk kiliselere model olan kamusal yapıdır. Örneğin, bu yapı tipi Roma şehirciliğinde yaygındır.
Su kaynaklarını uzun mesafelerden şehir merkezlerine kemerler aracılığıyla usta mühendislikle taşıyan Roma su yapısıdır. Örneğin, İstanbul'daki Valens Su Kemeri bunun somut kanıtıdır.
Frank krallığını yöneten ve Pepin'in papanın desteğiyle tahtı ele geçirmesiyle sona eren erken ortaçağ hanedanıdır. Bu hanedanın yerini Karolenj Hanedanı almıştır.
Büyük Karl (Charlemagne) döneminde eğitim aktivitelerinin, manastır okullarının ve scriptoriumların artırılmasıyla antik Latin eserlerinin günümüze ulaştırıldığı kültürel canlanma dönemidir.
843 yılında Büyük Karl’ın imparatorluğunu üç torunu arasında paylaştıran ve erken Almanca ile Fransızcanın metinlerde yer almasıyla iki ayrı dilin ve ulusun doğuşunu belgeleyen antlaşmadır.
Merkezi otoritenin yokluğunda, güçlü savaş lordlarının zayıf insanlara koruma sağladığı, karşılığında köylülerin ve vassalların sadakat ve hizmet sözü verdiği politik, sosyal ve ekonomik düzendir.
Feodal sistemde bir lorda bağlılık yemişi eden, askeri hizmet sunmak ve kurultayda tavsiyede bulunmakla yükümlü olan profesyonel savaşçı veya bağlaşık sınıftır.
Ortaçağ tarım ekonomisinin temelini oluşturan, lordun malikanesinde köylülerin ve serflerin tüm ihtiyaçlarını kendi kendine karşıladığı kapalı ekonomik ve sosyal birimdir.
Köle ile özgür köylü arasında yer alan, hiçbir yasal hakkı olmayan, seyahat edemeyen, bir eşya gibi alınıp satılan ve toprağa bağlı olarak çalışan köylü sınıfıdır.
Fransa'daki Cluny manastırından yayılan, ruhban sınıfının krallardan ve evlilikten bağımsızlaşarak yalnızca Papaya itaat etmesini savunan ve kiliseyi bağımsızlaştıran reform hareketidir.
Papa II. Nicholas tarafından 1059'da kurulan ve papayı seçme yetkisine sahip olan kurul olup, papatyanın yerel İtalyan ve Alman imparatorluk baskısından bağımsızlaşmasını sağlamıştır.
İngiltere'yi fetheden Norman kralı Guillaume tarafından ülkenin tüm kaynakları, malları ve nüfusu hakkında fikir sahibi olmak amacıyla 1080-1086 yıllarında yaptırılan detaylı sayım kaydıdır.
1215 yılında İngiliz halkının ve aristokrasisinin baskısıyla Kral John'un onayladığı, kraliyet otokrasisini sınırlayan ve modern hukuk devletinin temelini atan belgedir.
İngiltere kralı I. Edward tarafından 1295 yılında aristokrasiye ek olarak ilk defa kasaba ve kent sözcülerinin de dahil edilerek toplandığı genişletilmiş parlamento meclisidir.
Fransa'da Güzel Philip tarafından Yüzyıl Savaşları'nın finansmanı amacıyla ruhban, aristokrasi ve kent soylulardan oluşturulan ancak İngiliz Parlamentosu kadar etkili olamamış meclistir.
Ortaçağ manastırlarında antik el yazmalarının ve dini metinlerin kopya edilerek çoğaltıldığı özel bölümdür.
Doğu Roma (Bizans) imparatorlarının hem dünyevi egemenliğe sahip otokratik hükümdar hem de kilisenin koruyucusu ve ruhani lideri konumunda bulunmasını ifade eden yönetim modelidir.
313 yılında Constantinus ve Licinius tarafından yayımlanan, Hristiyanlara ve diğer din mensuplarına din özgürlüğü tanıyarak kovuşturmalara son veren ferman.
325 yılında Constantinus tarafından toplanan ve Arius'un görüşlerini mahkum ederek İsa'nın Baba ile aynı özden olduğunu kararlaştıran ilk ekümenik kilise konsilidir.
İsa'da insani ve tanrısal özelliklerin değişmeksizin tek bir ilahi tabiatta birleştiğini savunan ve özellikle Mısır ile Suriye'de yayılan teolojik görüştür.
İsa'nın hem tam insan hem tam tanrı olarak iki ayrı tabiata sahip olduğunu savunan ve Chalcedon Konsili ile resmi kilise inancı olarak kabul edilen görüştür.
İmparator Heracleius tarafından kurulan, Anadolu'nun askeri bölgelere bölündüğü ve köylülere toprak verilerek daimi bir yerli milis ordusu oluşturulduğu idari-askeri sistemdir.
III. Leon tarafından 726'da başlatılan, aziz ve Meryem tasvirlerinin (ikonaların) tapınılmasını yasaklayan ve tahrip edilmesini öngören politika dönemidir.
Makedonya hanedanı döneminde VI. Leon'un emriyle Justinianus'un hukuk içtihatlarının eski Yunancaya özetlenerek uyarlanmasıyla oluşturulan yeni kanun külliyatıdır.
Bizans İmparatoru I. Justinianus döneminde derlenen ve modern Avrupa medeni hukukunun temelini oluşturan en kapsamlı Roma hukuku külliyatıdır.
Erken dönemde baskı gören Hristiyanların ölülerini gömmek ve ibadet etmek amacıyla yer altına kazarak oluşturdukları mezarlık dehlizleridir.
Hz. İsa ve azizlerle ilgili olan veya onlardan arta kalan, inananlar tarafından kutsal kabul edilen eşya ve parçalardır.
Hz. Muhammed ve Müslümanların Mekke'deki baskı ve zulümlerden kurtulmak amacıyla 622 yılında Medine'ye göç etmesidir. Bu olay Müslümanlar için takvim başlangıcı kabul edilmiş ve İslam devletinin medeni temelleri bu şehirde atılmıştır.
Mekke'deki baskılar nedeniyle her şeylerini geride bırakarak Medine'ye göç eden Müslümanlara verilen isimdir. Medineli Ensar ile kardeş ilan edilerek toplumsal dayanışmanın örneği olmuşlardır.
Medine'den Mekke'den gelen Müslümanlara (Muhacirlere) evlerini, mallarını açarak yardım eden Medineli Müslüman yardımcılar demektir. İslam toplumsal dayanışmasının temel yapı taşını oluştururlar.
Hz. Muhammed'in vefatının ardından bazı kabilelerin İslam dininden dönmesi ve zekat vermek istememesi olayına denir. Hz. Ebûbekir bu hareketleri bastırmak için Ridde Savaşları'nı düzenlemiştir.
Hz. Peygamber döneminde yaşamış, onu bizzat görmüş ve sohbetinde bulunmuş Müslüman kimselere verilen onurlu unvandır. İslam'ın ilk kuşak taşıyıcılarıdır.
İslam siyaset hukukunda bir liderin yönetimini itaatle kabul etmek, onaylamak ve ona sadakat sözü vermek anlamına gelen biat törenidir. Dört Halife seçimlerinde halkın onayı bu yolla alınmıştır.
Hz. Osman'ın katillerinin bulunması meselesi yüzünden 656 yılında Hz. Ali ile Hz. Ayşe, Talha ve Zübeyr arasında çıkan savaştır. Savaş Hz. Ayşe'nin devenin etrafında cereyan etmesinden dolayı bu isimle anılmıştır.
Sıffîn Savaşı'nda yenilgiye uğrayan Muaviye'nin ordusunun Kur'an sayfalarını mızraklara takmasıyla ortaya çıkan siyasi anlaşmazlığı çözmek için seçilen iki hakemin (Ebû Musa el-Eşarî ve Amr b. As) karar verme sürecidir.
Hakem Olayı'nı kabul etmeyerek Hz. Ali'nin ordusundan ayrılan ve daha sonra hem Hz. Ali'yi hem de Emevîleri tekfir eden radikal siyasi-dini fırkadır. Hz. Ali'yi Kûfe camiinde şehit eden İbn Mülcem bu gruptandır.
İslam devletinde zımmî statüsünde yaşayan gayrimüslimlerin, can ve mal güvenliği ile askerlikten muaf tutulmaları karşılığında devlete ödedikleri vergidir.
İslam egemenliği altında yaşayan, Ehl-i Kitap (Hristiyan, Yahudi, Mecusi, Sabiî) statüsündeki gayrimüslim vatandaşlardır. Can ve mal güvenlikleri İslam devleti tarafından teminat altına alınmıştır.
Emevîler döneminde Arap olmayan Müslümanlara verilen addır. Teoride eşit olmalarına rağmen uygulamada Emevi Arapları tarafından küçümsenmiş ve bir süre vergi muafiyetlerinden tam yararlandırılamamışlardır.
İslam hukukuna göre gayrimüslim tebaanın topraklarının mülkiyetine dayalı olarak ürünleri üzerinden ödediği arazi vergisidir.
Hz. Ebûbekir ve Hz. Ömer'in hilafetini kabul etmeyen, Hz. Muhammed'den sonra hakkın doğrudan Hz. Ali'ye ait olduğunu savunan Şii kökenli siyasi muhalefet hareketidir.
Emevîlerin son döneminde III. Yezid'in kendi hakkı olmayan hilafet makamında zorla ve gizli biat alarak hak iddia etmesi olayında olduğu gibi, başkasının hakkını gasbetme durumudur.
Endülüs Emevî Devleti'nde başlangıçta Doğu Avrupalı köleler için kullanılırken zamanla devlet hizmetinde görev yapan ve Berberîlerle çatışan Avrupalı köle sınıfının genel adıdır.
Harun Reşid döneminde Abbasî devlet yönetiminde büyük söz sahibi olan, Belh kökenli İranlı vezir ve bürokrat ailedir. Sınırsız güçleri nedeniyle daha sonra ağır şekilde cezalandırılarak tasfiye edilmişlerdir.
Kaderi inkâr eden, kulun kendi fiillerinin yaratıcısı olduğunu savunan ve Allah'ın sıfatlarını Ehl-i Sünnet'ten farklı yorumlayan Vasıl bin Ata kökenli İslam düşünce ekolüdür.
Üretici güçlerin üretim araçlarından ayrılığı esasına dayanan, sermaye sahibi girişimci sınıf ile ücretli işçi sınıfının ekonomik ilişkisine dayanan Yeniçağ ekonomik sistemi. Örnek: Feodal kapalı ekonominin yerini dışa açık, sermaye birikimine dayalı bu sistem almıştır.
Yeniçağ’da Batı Avrupa’da ortaya çıkan, ekonomik sistemin değişmesini sağlayan sermaye sahibi, girişimci ve ticaretle zenginleşen sınıf. Örnek: Burjuvazi, çıkarlarını korumak için mutlak monarşileri desteklemiştir.
Sömürgelerden getirilen çok miktarda altın ve gümüşün Avrupa’ya girmesi sonucu değerli madenlerin fiyatının düşmesi ve mal fiyatlarının katlanarak artması olayı. Örnek: Fiyat Devrimi ile küçük üreticiler iflas ederken burjuvazi güçlenmiştir.
Kapitalist sistemle birlikte ortaya çıkan, kralın burjuvazinin desteğiyle feodal özerkliklere son vererek iktidarını tek elde topladığı merkezi yönetim biçimi. Örnek: 15. ve 16. yüzyıllarda Batı Avrupa'da kurulan merkezi krallıklar.
Rönesans Avrupa’sında antik dönem metinlerinin incelenmesiyle ortaya çıkan, insanı merkez alan ve bireyciliği savunan düşünce akımı. Örnek: Hümanizm ile evrenin merkezinde Tanrı'nın yerine sorgulayan insan geçmiştir.
Büyük ölçüde zihinde tasarlanmış, olması istenen, gerçekte olmayan hayalî ve ideal düzen. Örnek: Thomas Morus'un özel mülkiyetin olmadığını savunduğu 'Ütopya' adlı eseri.
15. ve 17. yüzyıllar arasında Avrupa’da antik dönem sanat ve kültürünün yeniden canlandırılması ve akılcı-gerçekçi eserlerin verilmesi dönemi. Örnek: Leonardo da Vinci ve Michelangelo'nun eser verdiği Floransa merkezli sanat hareketi.
16. yüzyılın ikinci yarısında Rönesans'ın akılcı ve sıkı geometriye dayanan kalıplarına karşı çıkan abartılı ve özentici sanat anlayışı. Örnek: Rönesans sanatındaki idealize edilmiş oranların terk edilip abartılı formların kullanılması.
16. yüzyıl başlarında Katolik Kilisesi’nin yozlaşmasına ve feodal ideolojisine karşı çıkarak Protestanlık mezhebinin doğmasına yol açan dinsel ve sosyal hareket. Örnek: Martin Luther'in papalığın otoritesini reddederek başlattığı hareket.
17. yüzyıl ortalarından 19. yüzyılın başına kadar aklı, bilimi ve bireyin özgürlüğünü savunan, iktidarın kaynağını halka dayandıran fikir hareketi. Örnek: Fransız İhtilali'nin düşünsel altyapısını oluşturan akılcı felsefe.
Bireyin temel hak ve özgürlüklerinin, özellikle mülkiyet hakkının devlet güvencesine alınmasını ve mutlak iktidarın sınırlandırılmasını savunan akım. Örnek: John Locke'un mülkiyetin dokunulmazlığını savunan liberal görüşleri.
Devletin yasama, yürütme ve yargı güçlerinin ayrı ellerde toplanarak birbirini denetlemesi ve özgürlüklerin güvence altına alınması ilkesi. Örnek: Montesquieu'nün 'kuvvet kuvveti durdurmalı' prensibi.
Ekonomik yaşamın doğal yasalara bağlı olduğunu, devlete gerek olmadığını ve 'bırakınız yapsınlar' ilkesinin geçerli olması gerektiğini savunan iktisatçılar. Örnek: Ekonomiye dış müdahaleye karşı çıkan Fransız iktisat ekolü.
İslamiyet'i yaymak ve korumak amacıyla yapılan gaza ve fetih politikası. Örnek: Osmanlı Devleti'nin Rumeli'de ve Balkanlar'da izlediği sistemsiz fetih ve iskân siyaseti.
İslam devletlerinde egemenlik altında yaşayan, can, mal ve ibadet güvenliği devlet güvencesine alınmış gayrimüslim uyruk. Örnek: Osmanlı fethinden sonra İstanbul'daki Ortodoks ve Yahudi cemaatlerine tanınan statü.
Osmanlı Devleti'nde görevlilerin padişahın kulu olup varlıklarını ona borçlu olduğu ve yalnız ona itaat ettiği merkezî yönetim kurumu. Örnek: Busbecq'in Osmanlı mutlak rejiminin temeli olarak vurguladığı sistem.
Osmanlı döneminde zaman tayininin yanı sıra matematik ve astronomi eğitimi veren bilim kurumu. Örnek: Medreselerin dışında ilmi faaliyetlerin sürdürüldüğü astronomi birimleri.
Osmanlılar döneminde tıp eğitimi verilen ve sağlık hizmeti sunulan hastane kurumu. Örnek: Klasik dönemde bilimsel ve sosyal faaliyetlerin yürütüldüğü şifahaneler.
Osmanlı elçilerinin Avrupa ülkelerine yaptıkları ziyaretler sırasında gördükleri teknik, idari ve kültürel gelişmeleri kaydettikleri eserler. Örnek: 1721'de Paris'e giden Mehmet Çelebi'nin kaleme aldığı eser.
Osmanlı sarayında yabancı uzmanların, mühendis, tabip ve sanatkarların teşkilatlandırıldığı daire. Örnek: Batı'dan gelen teknik uzmanların saray bünyesinde istihdam edilmesi.
Osmanlı ordusunda askerleri cesaretlendiren ve düşman psikolojisini etkileyen askeri bando teşkilatı. Örnek: Avrupalıların taklit ederek kendi askeri bandolarını kurdukları Osmanlı müzik birimi.
17. yüzyılda Kâtip Çelebi tarafından Doğu ve Batı kaynaklarından yararlanarak yazılan ünlü Osmanlı coğrafya eseri. Örnek: Osmanlı coğrafya biliminin en önemli yapıtlarından biri.
Piri Reis'in Akdeniz ve Ege Denizi haritalarını, denizcilik ve astronomi bilgilerini içeren ünlü eseri. Örnek: 16. yüzyıl Osmanlı deniz coğrafyasının başyapıtı.
J.J. Rousseau'nun doğrudan demokrasiyi gerçekleştirmek için öne sürdüğü, seçmenlerin vekillere direktif verdiği ve uyulmadığında azledebildiği sistem. Örnek: Halkın iradesinin doğrudan devlete yansıtılma yöntemi.
Yeniçağ'da hiçbir devletin diğerine üstünlük kurarak tek başına güçlenmesini engellemeyi amaçlayan dış politika stratejisi. Örnek: Avrupalı devletlerin ve Osmanlı'nın izlediği diplomatik denge arayışları.
18. yüzyılda İngiltere'de başlayarak buhar gücünün makineleşmede kullanılmasıyla, küçük ölçekli üretimden büyük fabrikalaşmaya ve seri imalata geçişi sağlayan ekonomik ve toplumsal dönüşüm sürecidir. Örneğin, James Watt'ın buhar makinasını bulmasıyla fabrikalar ırmak kenarlarından kentlere taşınmıştır.
Temelini özgürlük kavramının şekillendirdiği; düşünce, ifade, özel girişimcilik ve serbest piyasa koşullarının geçerliliğini savunan, devlet müdahalelerini en aza indiren ve hukukun üstünlüğünü esas alan toplumsal ve ekonomik öğretidir. Örneğin, Fransız ve Amerikan devrimlerinde burjuvazinin savunduğu temel dünya görüşüdür.
1215 yılında İngiltere'de Kral John ile asiller arasında imzalanan, kralın mutlak yetkilerini sınırlayan ve kanunun üstünlüğünü vurgulayan tarihi belgedir. Örneğin, Amerikan kolonilerindeki halk bu belgeyi tanımış ve vergiler konusunda son derece hassasiyet göstermiştir.
Halkın, kendileri hakkında karar alacak ve vergi koyacak parlamentolarda kendi seçtikleri üyelerle temsil edilmesi esasına dayanan demokratik kuraldır. Örneğin, Amerikan kolonileri 'Temsil edilmeksizin vergilendirme olamaz' diyerek İngiliz Parlamentosu'na bu ilke nedeniyle başkaldırmıştır.
Thomas Jefferson tarafından kaleme alınarak 4 Temmuz 1776'da ilan edilen; insanların doğuştan yaşama, özgürlük ve mutluluğa erişme haklarına sahip olduğunu ve yönetme gücünün halkın onayından geldiğini belirten ilk siyaset belgesidir. Örneğin, bu bildiri dünyadaki diğer milletlere demokrasi yolunda örnek oluşturan ilk metindir.
Hükümdarın egemenlik hakkını Tanrı'dan aldığı ve hiçbir güce karşı sorumlu olmaksızın halkını sınırsız yetkilerle yönettiği yönetim biçimidir. Örneğin, Fransız Devrimi öncesi Fransa kralları bu anlayışla ülkeyi yönetmiştir.
Sanayi ve ticaretin gelişmesiyle zenginleşen, bankacılar, tüccarlar ve sanayicilerden oluşan, feodal dönemin ardından siyasal hayatta da söz sahibi olmak isteyen orta ve üst sınıftır. Örneğin, Fransız Devrimi esas olarak burjuvazinin önderliğinde gerçekleştirilmiştir.
Fransız toplum yapısında asiller ve ruhban sınıfı dışında kalan, köylülerden burjuvalara, işçilerden esnafa kadar nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan ayrıcalıksız sınıftır. Örneğin, Fransa'daki tüm vergileri bu sınıf ödemiştir.
Devlet iktidarını oluşturan yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirinden bağımsız olması ve birbirini dengelemesi gerektiğini savunan demokratik ilkedir. Örneğin, Montesquieu 'Kanunların Ruhu' adlı eserinde bu ilkeyi savunmuştur.
Fransız Kurucu Meclisi tarafından 26 Ağustos 1789'da kabul edilen; insanların özgür ve haklar bakımından eşit doğduğunu, egemenliğin ulusa ait olduğunu ve temel hakların dokunulmazlığını ilan eden 17 maddelik evrensel belgedir. Örneğin, bu bildiri tüm dünyadaki demokratik rejimler için referans noktası olmuştur.
Hükümdarın yetkilerinin bir anayasa ve halkın seçtiği parlamento tarafından sınırlandırıldığı yönetim biçimidir. Örneğin, Fransa'da 1791 Anayasası ile bu rejime geçilmiştir.
1815 Viyana Kongresi ile Avrupa'da eski düzeni ve hanedanlıkları yeniden kurmak amacıyla başlatılan, 1815-1830 yılları arasındaki dönemi kapsayan siyasi süreçtir. Örneğin, bu dönemde Kutsal İttifak ve Dörtlü İttifak kurulmuştur.
1815 yılında Rusya, Avusturya ve Prusya arasında Viyana Kongresi düzenini korumak ve liberal ayaklanmaları bastırmak amacıyla kurulan bağlaşmadır. Örneğin, bu ittifakın asıl hedefi Fransız Devrimi'nin getirdiği düşüncelere karşı mutlakiyetçi anlayışı güçlendirmektir.
Prens Meternich'in girişimiyle İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya arasında kurulan ve liberal düşüncelerin yayılmasını silah gücüyle durdurmayı amaçlayan ittifak sistemidir. Örneğin, bu sistem Yunan isyanına bazı devletlerin destek vermesiyle büyük bir çatlak almıştır.
Fransa'da kralın özgürlükleri kısıtlayan emirlerine karşı Paris sokaklarında başlayan ve tüm Avrupa'ya yayılarak Belçika'nın bağımsızlığını kazanmasını sağlayan liberal ayaklanmalar dalgasıdır. Örneğin, bu devrimler Restorasyon Dönemi'ni kapatmıştır.
Sanayi Devrimi sonrasında ortaya çıkan işçi sınıfının hak arayışları, sosyalist akımlar, liberal reform talepleri ve ulusçuluk hareketlerinin etkisiyle tüm Avrupa'da patlak veren devrimler dalgasıdır. Örneğin, bu devrimler sonucunda Fransa'da II. Cumhuriyet ilan edilmiştir.
Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında 1882 yılında kurulan ve I. Dünya Savaşı'nda merkezi devletler bloğunu oluşturan askeri ve siyasi anlaşmadır. Örneğin, Almanya'nın Fransa'ya karşı güvenlik arayışı bu ittifakın kurulmasında etkili olmuştur.
Fransa, İngiltere ve Rusya arasında 1891-1907 yılları arasında uzun anlaşmazlıklar sonucunda oluşturulan ve I. Dünya Savaşı'nda müttefik devletler bloğunu oluşturan antlaşmadır. Örneğin, Almanya'nın güçlenmesine karşı Fransa bu ittifakın kurulmasında öncülük etmiştir.
19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Avrupalı devletlerin Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarını paylaşma ve Türkleri Avrupa ile Anadolu’dan söküp atma politikasını ifade eden tarihsel kavramdır. Metinde Osmanlı'nın sonunun başlangıcını hazırlayan etkenlerden biri olarak belirtilmiştir.
Eski Britanya İmparatorluğu’na bağlı, yasal açıdan özerk olan ve dış işlerini kendileri yönetmekle birlikte İngiliz kralını hükümdar olarak kabul eden ülkeleri belirten terimdir. Kanada, Yeni Zelanda ve Avustralya bu duruma örnektir.
I. Dünya Savaşı devam ederken İtilaf Devletleri'nin Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarını paylaşmak üzere kendi aralarında imzaladıkları gizli diplomasi belgeleridir. İstanbul, Londra ve Sykes-Picot anlaşmaları buna örnek oluşturur.
Halkların kendi kaderini tayin etme, yani kendi yönetim biçimini ve geleceğini özgürce belirleme hakkıdır. Wilson İlkeleri ile gündeme gelmiş ancak uygulamada büyük devletlerin çıkarlarına göre şekillenmiştir.
I. Dünya Savaşı'ndan sonra kendi kendini idare edemeyeceği öne sürülen az gelişmiş ülkelerin, büyük devletler tarafından Milletler Cemiyeti adına geçici olarak yönetilmesi esasına dayanan yeni tip sömürgecilik biçimidir.
ABD'nin 28. Başkanı Woodrow Wilson dönemine kadar uyguladığı, Amerika kıtasının dışındaki Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmama ve Avrupa'yı kıtadan uzak tutma esasına dayanan dış politika ilkesidir.
ABD’nin dış politika esaslarından biri olup, tüm devletlerin dış pazarlarda ve ticaret yollarında eşit haklara sahip olmasını ve Amerika'nın dışa açılımını sağlamayı amaçlayan ekonomik politikadır.
1925 yılında Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya ve Belçika arasında imzalanan, batı sınırlarının güvenliğini ve anlaşmazlıkların barışçıl yolla çözülmesini karara bağlayan, Almanya'yı uluslararası iş birliğine sokan anlaşmalar bütünüdür.
27 Ağustos 1928’de Fransa ve ABD dışişleri bakanlarının öncülüğünde imzalanan, imza atan devletlerin savaşın bir ulusal politika aracı olmaktan vazgeçeceklerini ve anlaşmazlıkları barışçıl yollarla çözeceklerini taahhüt ettikleri çok taraflı paktır.
Rusya’da I. Dünya Savaşı ve iç savaşın yarattığı ağır ekonomik yıkım nedeniyle 1919 başlarından itibaren Bolşevik hükümetin tarım ürünlerine ve ekonomiye doğrudan devlet eliyle el koyduğu radikal ekonomik uygulamadır.
İtalyanca çubuk demeti anlamına gelen 'fascio' sözcüğünden türetilen, devlet otoritesini ve üstünlüğünü en üst noktaya çıkaran, demokratik hakları kaldıran, aşırı ulusalcılık ve emperyalizme dayanan sağ otoriter rejim biçimidir. İtalya'da Mussolini tarafından uygulanmıştır.
Adolf Hitler liderliğinde Almanya’da kurulan, aşırı ırkçılık, saf Alman ırkı (Aryan) üstünlüğü, Yahudi düşmanlığı ve militarist saldırganlığa dayanan totaliter siyasi ideolojidir.
Alman diktatör Adolf Hitler'in dış politika tezlerinden biri olup, Alman milletinin genişlemesi ve refah seviyesini artırması için Doğu Avrupa ve diğer bölgelerde yeni topraklar ele geçirmesini hedefleyen emperyalist stratejidir.
New York Wall Street Borsası’nın 1929 ekiminde çökmesiyle başlayan, ABD'den tüm dünyaya yayılan, sanayi üretimini durma noktasına getiren, kitlesel işsizliğe ve totaliter rejimlerin yükselmesine yol açan küresel ekonomik bunalımdır.
II. Dünya Savaşı’nda Müttefik devletlere karşı savaşan, aralarında Almanya, İtalya ve Japonya'nın bulunduğu agresif ve yayılmacı devletler bloğudur.
II. Dünya Savaşı’nda Mihver devletlerine karşı mücadele eden, aralarında İngiltere, Fransa, ABD ve Sovyet Rusya’nın bulunduğu devletler grubudur.
II. Dünya Savaşı sonrasında (1945-1960) ABD ve Sovyet Rusya önderliğinde iki kutuplu dünyanın oluştuğu, doğrudan askeri çatışma yerine ideolojik, siyasi ve ekonomik mücadelenin ve nükleer silahlanma yarışının yaşandığı dönemdir.
Uluslararası iletişim ve bilişim devrimi ile Sovyetler'in yıkılması sonrasında dünyada sermayenin, ticaretin, tüketim kültürünün ve neo-liberal politikaların ulusal sınırları aşarak tüm dünyaya yayılması sürecidir.