Ünite 8: 20.Yüzyıldan 21.Yüzyıla: Savaşlar, Barış ve Küreselleşme Dönemi — Önemli Kavramlar

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Avrupalı devletlerin Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarını paylaşma ve Türkleri Avrupa ile Anadolu’dan söküp atma politikasını ifade eden tarihsel kavramdır. Metinde Osmanlı'nın sonunun başlangıcını hazırlayan etkenlerden biri olarak belirtilmiştir.

Eski Britanya İmparatorluğu’na bağlı, yasal açıdan özerk olan ve dış işlerini kendileri yönetmekle birlikte İngiliz kralını hükümdar olarak kabul eden ülkeleri belirten terimdir. Kanada, Yeni Zelanda ve Avustralya bu duruma örnektir.

I. Dünya Savaşı devam ederken İtilaf Devletleri'nin Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarını paylaşmak üzere kendi aralarında imzaladıkları gizli diplomasi belgeleridir. İstanbul, Londra ve Sykes-Picot anlaşmaları buna örnek oluşturur.

Halkların kendi kaderini tayin etme, yani kendi yönetim biçimini ve geleceğini özgürce belirleme hakkıdır. Wilson İlkeleri ile gündeme gelmiş ancak uygulamada büyük devletlerin çıkarlarına göre şekillenmiştir.

I. Dünya Savaşı'ndan sonra kendi kendini idare edemeyeceği öne sürülen az gelişmiş ülkelerin, büyük devletler tarafından Milletler Cemiyeti adına geçici olarak yönetilmesi esasına dayanan yeni tip sömürgecilik biçimidir.

ABD'nin 28. Başkanı Woodrow Wilson dönemine kadar uyguladığı, Amerika kıtasının dışındaki Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmama ve Avrupa'yı kıtadan uzak tutma esasına dayanan dış politika ilkesidir.

ABD’nin dış politika esaslarından biri olup, tüm devletlerin dış pazarlarda ve ticaret yollarında eşit haklara sahip olmasını ve Amerika'nın dışa açılımını sağlamayı amaçlayan ekonomik politikadır.

1925 yılında Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya ve Belçika arasında imzalanan, batı sınırlarının güvenliğini ve anlaşmazlıkların barışçıl yolla çözülmesini karara bağlayan, Almanya'yı uluslararası iş birliğine sokan anlaşmalar bütünüdür.

27 Ağustos 1928’de Fransa ve ABD dışişleri bakanlarının öncülüğünde imzalanan, imza atan devletlerin savaşın bir ulusal politika aracı olmaktan vazgeçeceklerini ve anlaşmazlıkları barışçıl yollarla çözeceklerini taahhüt ettikleri çok taraflı paktır.

Rusya’da I. Dünya Savaşı ve iç savaşın yarattığı ağır ekonomik yıkım nedeniyle 1919 başlarından itibaren Bolşevik hükümetin tarım ürünlerine ve ekonomiye doğrudan devlet eliyle el koyduğu radikal ekonomik uygulamadır.

İtalyanca çubuk demeti anlamına gelen 'fascio' sözcüğünden türetilen, devlet otoritesini ve üstünlüğünü en üst noktaya çıkaran, demokratik hakları kaldıran, aşırı ulusalcılık ve emperyalizme dayanan sağ otoriter rejim biçimidir. İtalya'da Mussolini tarafından uygulanmıştır.

Adolf Hitler liderliğinde Almanya’da kurulan, aşırı ırkçılık, saf Alman ırkı (Aryan) üstünlüğü, Yahudi düşmanlığı ve militarist saldırganlığa dayanan totaliter siyasi ideolojidir.

Alman diktatör Adolf Hitler'in dış politika tezlerinden biri olup, Alman milletinin genişlemesi ve refah seviyesini artırması için Doğu Avrupa ve diğer bölgelerde yeni topraklar ele geçirmesini hedefleyen emperyalist stratejidir.

New York Wall Street Borsası’nın 1929 ekiminde çökmesiyle başlayan, ABD'den tüm dünyaya yayılan, sanayi üretimini durma noktasına getiren, kitlesel işsizliğe ve totaliter rejimlerin yükselmesine yol açan küresel ekonomik bunalımdır.

II. Dünya Savaşı’nda Müttefik devletlere karşı savaşan, aralarında Almanya, İtalya ve Japonya'nın bulunduğu agresif ve yayılmacı devletler bloğudur.

II. Dünya Savaşı’nda Mihver devletlerine karşı mücadele eden, aralarında İngiltere, Fransa, ABD ve Sovyet Rusya’nın bulunduğu devletler grubudur.

II. Dünya Savaşı sonrasında (1945-1960) ABD ve Sovyet Rusya önderliğinde iki kutuplu dünyanın oluştuğu, doğrudan askeri çatışma yerine ideolojik, siyasi ve ekonomik mücadelenin ve nükleer silahlanma yarışının yaşandığı dönemdir.

Uluslararası iletişim ve bilişim devrimi ile Sovyetler'in yıkılması sonrasında dünyada sermayenin, ticaretin, tüketim kültürünün ve neo-liberal politikaların ulusal sınırları aşarak tüm dünyaya yayılması sürecidir.