Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Sosyoloji Lisans Programı » Sosyolojiye Giriş

Sosyolojiye Giriş

Ünite 6: Aile ve Kadın

Kaynak: ders kitabı, sayfa 205

Le Play ve Monografi Yöntemi

Frédéric Le Play, aile sosyolojisinin kurucusu kabul edilir ve monografi yöntemini geliştirerek Avrupa, Kuzey Amerika, Asya ve Kuzey Afrika'da 132 aileyi incelemiştir. Bu çalışma sonucunda ataerkil, kök ve kararsız olmak üzere evrensel üç aile tipi belirlemiştir.

Murdock'ın 250 Toplum Araştırması

Antropolog George Peter Murdock, 1965 yılında yayımladığı 'Toplumsal Yapı' adlı çalışmasında avcı-toplayıcılardan endüstri toplumlarına kadar 250 farklı toplumu incelemiştir. Araştırma sonucunda ailenin tüm toplumlarda var olan evrensel ve çok işlevli bir kurum olduğu sonucuna varmıştır.

Nayar Toplumu ve Alternatif Aile

Güney Hindistan'da Kerala bölgesinde yaşayan Nayar toplumu anaerkil bir yapıya sahiptir. Bu toplumda biyolojik babalık önemli değildir, kızlar ergenlik öncesi geçici bir 'Tali kocası' ile evlenir ve sonrasında 'Sandbanham kocaları' tarafından ziyaret edilirler; karı-koca arasında ekonomik veya sürekli bir birliktelik yoktur.

Oneida Komünü Deneyimi

John Humphrey Noyes tarafından 1848 yılında New York'ta kurulan Oneida komünü, hem dindar hem sosyalist bir topluluktur. Komünde ayrı çekirdek aile birimleri yoktur; her erkek her kadınla evli sayılmış ve tüm yetişkinler tüm çocukların ortak ebeveyni kabul edilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Çekirdek AileKarı, koca ve küçük çocuklardan oluşan, ekonomik olarak bağımsız ve coğrafi olarak yalıtılmış en küçük aile tipidir. Örneğin, modern şehir yaşamında anne, baba ve iki çocuğundan oluşan bir hane tipik bir çekirdek ailedir.

Geniş AileÇekirdek ailenin dışında anneanne, dede, amca veya evli çocuk gibi diğer akrabaları da içeren kalabalık aile yapısıdır. Yatay veya dikey olarak genişleyebilir ve üyeler arasında ekonomik bağımlılık söz konusudur.

Ataerkil AileErkek otoritesinin mutlak olduğu, evlenen erkek çocukların baba evinde kaldığı ve mirasın bölünmeden tek bir varise aktarıldığı aile biçimidir. Le Play'in sınıflandırmasında istikrarlı aile tiplerinden biri olarak yer alır.

Matriarkal AileKadınların daha güçlü olduğu, soyun anneden aktarıldığı ve hane reisinin kadın olduğu sosyal örgütlenme sistemidir. Tahakkümün değil özgürlükçü ilişkilerin görüldüğü toplumlarda ortaya çıkar.

Aile İdeolojisiÇekirdek aileyi erkeğin çalıştırdığı, kadının ev kadını olduğu tek 'ideal tip' olarak sunan ve bu model dışındakileri sapma olarak gösteren kalıplaşmış inançlar sistemidir. Bireyler üzerinde toplumsal kontrol sağlar.

Monografi YöntemiFrédéric Le Play tarafından geliştirilen, sınırlı bir konunun veya birimin (örneğin toplumun temel yapı taşı olan ailelerin) derinlemesine ve sistematik olarak gözlenmesi yöntemidir.

İşlevselcilikToplumda düzeni, dengeyi ve kurumların uyum içinde çalışmasını savunan sosyolojik yaklaşımdır. Ailenin toplumun devamlılığı ve çocukların toplumsallaşması için evrensel ve kaçınılmaz bir işlev gördüğünü iddia eder.

Birincil ToplumsallaşmaÇocukların yaşamlarının ilk yıllarında, ağırlıklı olarak aile içinde toplumun kültürünü, değerlerini ve normlarını öğrenip içselleştirmesi sürecidir. Talcott Parsons'a göre ailenin iki temel işlevinden biridir.

Yetişkin Kişiliklerinin İstikrarıTalcott Parsons'a göre ailenin ikinci temel işlevidir; eşlerin evlilik içinde birbirlerine sağladığı duygusal destek ortamı, modern yaşamın baskı ve gerilimlerini dengeleyerek yetişkin kişilikleri korur.

Simetrik AileYoung ve Willmott'ın eserinde tanımlanan, eşlerin ev işlerini paylaştığı, kadınların istihdama katılımıyla karar alma süreçlerinde güçlendiği ve ailenin ev merkezli olduğu modern aile modelidir.

Aile NexusuR. David Laing'in aile üyeleri arasındaki yoğun etkileşim ağını ve herkesin uyması beklenen ortak değerler bütününü ifade etmek için kullandığı kavramdır. Bireyin özgürlüğünü kısıtlayan boğucu bir bağdır.

Sembolik EtkileşimcilikAileyi sabit bir yapıdan ziyade, içinde anlamların konuşulup oluşturulduğu ve sürdürüldüğü bir sosyal yeniden üretim alanı olarak ele alan sosyolojik yaklaşımdır.

AtaerkiErkeklerin kadınlar ve çocuklar üzerindeki egemenliğinin kurumsallaşması ve toplumun tüm önemli kurumlarının kontrolünü ellerinde bulundurarak kadınları ikincil konumda tuttuğu toplumsal yapıdır.

EndogamiBireylerin eşlerini belirli bir etnik, dinsel veya sosyal grubun *içinden* seçmek zorunda olduğu evlilik türüdür. En yaygın örneği kuzen evlilikleridir.

EgzogamiGrup içinden evlenmenin kesin olarak yasak olduğu ve bireylerin eşlerini grup *dışından* seçmek zorunda olduğu evlilik türüdür.

PolijiniBir erkeğin aynı anda birden fazla kadınla evli olabilmesini ifade eden çok eşlilik (çok karılılık) türüdür.

PoliandriBir kadının aynı anda birden fazla erkekle evli olabilmesini ifade eden çok eşlilik (çok kocalılık) türüdür; en çok Tibet ve Hindistan'da mülkün bölünmesini engellemek için görülür.

Neolokal YerleşmeEvlenen çiftin kendi anne babalarının evinden bağımsız, ayrı ve yeni bir konuta yerleştiği evlilik yerleşim biçimidir.

LeviratDul kalan kadının, ölmüş olan kocasının erkek kardeşlerinden biriyle evlenmesini öngören geleneksel evlilik türüdür.

SororatDul kalan erkeğin, ölmüş olan karısının kız kardeşlerinden biriyle evlenmesini öngören geleneksel evlilik türüdür.

Berdelİki ailenin aralarında anlaşarak oğullarını ve kızlarını karşılıklı olarak evlendirmesi (iki erkeğin birbirlerinin kız kardeşleriyle evlenmesi) durumudur.

Duygusal Emniyet SupabıMarxist feministlerin kavramlaştırmasına göre, ailenin (kadınların sağladığı duygusal desteğin) kapitalist sistemde ezilen erkek işçilerin hıncını soğurarak onların sisteme başkaldırmasını engelleme işlevidir.

Toplam Doğurganlık HızıBir kadının doğurganlık dönemi olan 15-49 yaş grubu boyunca dünyaya getirebileceği ortalama çocuk sayısını ifade eden demografik göstergedir.

Yoksulluğun KadınlaşmasıTek ebeveynli ailelerin çoğunluğunun kadınlardan oluşması, kadınların düşük ücretlerle çalışması ve ev içi emek nedeniyle mesleki vasıf kazanamamaları sonucunda yoksulluğun çoğunlukla kadınları etkilemesi olgusudur.

Kök AileFrédéric Le Play'in sınıflandırmasında yer alan, evlenen çocuklardan sadece mirasçı bir oğlanın baba evinde kalıp diğerlerine çeyiz verilerek ayrı ev kurdurulduğu aile tipidir.

Diğer Önemli Bilgiler

İsrail Kibbutzları

1900'de İsrail'de kurulan sosyalist Kibbutz komünlerinde mülkiyet ve çocuk bakımı ortaktır. 1920-1970 yılları arasında çocuklar ebeveynlerinin dairelerinde değil komün çocuk yuvalarında büyütülmüştür; günümüzde İsrail'in endüstriyel üretiminin önemli bir kısmını bu topluluklar gerçekleştirmektedir.

Peter Laslett'in İngiltere Araştırması

Tarihçi Peter Laslett, endüstri öncesi İngiltere'de (1564-1821) hane halklarının sadece yüzde 10'una yakınında çekirdek aile dışında akraba yaşadığını göstermiştir. Bu bulgu, geniş ailenin sanayileşmeyle çekirdeğe dönüştüğü tezini çürüterek tersini savunmuştur.

Young ve Willmott'ın Simetrik Aile Modeli

1973 yılında yayımlanan 'Simetrik Aile' eserinde Young ve Willmott, ailenin 4 aşamadan geçtiğini savunmuştur. Üçüncü aşamadaki simetrik ailede erkek ve kadınların ev içi görevleri tam olarak aynı olmasa da önem bakımından denkleşmiş ve kadınlar karar alma süreçlerinde güçlenmiştir.

Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (2014) Verileri

ASPB (2015) tarafından yayımlanan verilere göre, Türkiye'de evlenmiş kadınların yüzde 38'i yaşamının herhangi bir döneminde eşinden fiziksel ve/veya cinsel şiddet görmüştür. Duygusal şiddete maruz kalan kadınların oranı ise yüzde 44 gibi yüksek bir düzeydedir.

TÜİK 2016 Hanehalkı Dağılımı İstatistikleri

TÜİK 2016 verilerine göre Türkiye'deki hanelerin yüzde 66'sı çekirdek aileden, yüzde 16'sı geniş aileden, yüzde 15'i ise tek kişilik hanehalklarından oluşmaktadır. Çekirdek ailelerin de yüzde 12'sini tek ebeveynli aileler oluşturmaktadır.

Jessie Bernard'ın 'Evliliğin Geleceği' Çalışması

Jessie Bernard (1972) evliliğin eşler tarafından tamamen farklı deneyimlendiğini ortaya koymuştur. Çalışma, evlilikten erkeklerin kadınlara oranla çok daha fazla fiziksel ve psikolojik fayda sağladığını, ev kadınlarının ise 'ev kadınlığı sendromu' yaşadığını kanıtlamıştır.

Weitzman'ın Boşanma Araştırması

Lenore Weitzman'ın (1985) yaptığı araştırma, boşanma sonrasında eski kocaların yaşam standartlarının yüzde 42 oranında iyileştiğini, buna karşın boşanan kadınların yaşam standartlarının ise yüzde 78 oranında kötüleşerek yoksullaştıklarını ortaya koymuştur.

Mübeccel Belik Kıray'ın Ereğli Çalışması

Mübeccel Belik Kıray (1964) 'Ereğli: Ağır Sanayiden Önce Bir Sahil Kasabası' adlı çalışmasında, hızlı endüstrileşme sürecinde ailenin yapısal kopukluklar arasında tampon görevi görerek geçici denge ve güvenlik sağladığını incelemiştir.

Serim Timur'un Türkiye'de Aile Yapısı Araştırması

Serim Timur (1972), Türkiye'de hane halkı yapılarını inceleyerek çekirdek aile, ataerkil geniş aile, geçici geniş aile ve parçalanmış aile olmak üzere dört temel tip belirlemiş; aile biçimlerinin oluşumunda mülkiyet ilişkilerinin kritik rol oynamıştır.

Çiğdem Kağıtçıbaşı'nın 'Çocuğun Değeri' Araştırması

Çiğdem Kağıtçıbaşı (1980), geleneksel kırsal aileden kentsel aileye geçişte çocukların ekonomik değerinin azalıp psikolojik değerinin arttığını; bu durumun kız ve oğlan çocukları arasındaki ayrımı azaltarak demokratik aile ilişkilerini güçlendirdiğini kanıtlamıştır.

İstanbul Sözleşmesi (2011)

Türkiye tarafından 2011 yılında imzalanan İstanbul Sözleşmesi (Kadınlara Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye İlişkin Avrupa Konseyi Sözleşmesi), imzalayan ülkelere kadına yönelik her türlü şiddeti önlemek için yasal önlem alma yükümlülüğü getiren uluslararası bir adımdır.

Sınavda Dikkat Et

Le Play'in monografi yöntemi ve ataerkil, kök, kararsız aile tipleri sınavda sıklıkla soru olarak gelmektedir, bu üç tipi ve özelliklerini iyi ayırt edin.
İşlevselci yaklaşımın öncüleri olan Murdock'ın 4 evrensel işlevi ile Parsons'ın 2 temel işlevini (birincil toplumsallaşma ve kişilik istikrarı) birbirine karıştırmayın.
Nayar toplumu ve Oneida/Kibbutz komünleri gibi örneklerin Murdock'ın ailenin evrenselliği tezine yöneltilen eleştirilerin temel kaynağı olduğunu unutmayın.
Young ve Willmott'ın simetrik aile modelinin özelliklerini ve bu modeli ortaya çıkaran 4 ana nedeni (ücret artışı, coğrafi hareketlilik, çocuk sayısının azalması, yaşam standardı) ezberleyin.
Marxist yaklaşımda Engels'in mülkiyet/miras ilişkisini vurguladığını, feminist yaklaşımlarda ise Marxist feminizmin kapitalizmi, radikal feminizmin ise ataerkiyi temel aldığını asla unutmayın.
Kağıtçıbaşı'nın 'Çocuğun Değeri' çalışmasında kırsal aileden kente geçişte çocukların ekonomik değerinin azalıp psikolojik değerinin arttığı vurgusuna dikkat edin.
Serim Timur'un Türkiye'de aile yapısı araştırmasında aile tiplerini belirlemede mülkiyet ilişkilerini (toprak sahipliği) temel aldığını gözden kaçırmayın.