İnfografik
Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 2
← Ünite 2
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 2

Ünite 2: Türkiye Cumhuriyeti’nde Temel Politikaların Ortaya Çıkışı (1923-1938 Dönemi)

1933 Darülfünun Tasfiyesi
1933 Üniversite Reformu kapsamında yürürlüğe giren 2252 sayılı kanunla Darülfünun kapatılmış, mevcut akademik kadrodan 71'i profesör olmak üzere toplam 157 akademisyen görevden uzaklaştırılarak büyük bir tasfiye gerçekleştirilmiştir.
İstanbul Üniversitesi Yabancı Kadrosu
1933 yılında kurulan İstanbul Üniversitesi'nin 180 kişilik ilk akademik kadrosunda, Nazi Almanyası'ndan kaçarak Türkiye'ye sığınan ve aralarında dünyaca ünlü isimlerin de bulunduğu 42 yabancı bilim insanı görev almıştır.
Atatürk'ün Yurt Gezileri İstatistiği
Mustafa Kemal Atatürk, yeni rejimi halka anlatmak ve inkılapları yerinde denetlemek amacıyla 1923 yılı başından 17 Mayıs 1938 tarihine kadar Türkiye genelinde toplamda 170 civarında yurt gezisi gerçekleştirmiştir.
İzmir İktisat Kongresi Delegeleri
17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında düzenlenen kongreye, yeni devletin iktisat vizyonunu belirlemek üzere Türkiye'nin dört bir yanından çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi kesimlerini temsil eden 1135 delege katılmıştır.

Anahtar Kavramlar

Eğitmen Kursları1936 yılında Milli Eğitim Bakanı Saffet Arıkan döneminde, az nüfuslu köylere öğretmen yetiştirmek amacıyla başlatılan kısa süreli eğitim programıdır. Askerliğini erbaş olarak yapan ve okuma yazma bilen köy gençleri, 8 aylık bir eğitimden sonra eğitmen olarak kendi köylerine atanmıştır.
Vatandaş İçin Medeni BilgilerMustafa Kemal Atatürk'ün direktifleri ve bizzat katkılarıyla, manevi kızı Afet İnan ve Tevfik Bıyıklıoğlu'nun yardımlarıyla hazırlanan ders kitabıdır. Okullarda gençlere devlet, demokrasi, vatandaşlık hak ve görevleri gibi temel konularda bilgi vermek amacıyla okutulmuştur.
DarülfünunOsmanlı Devleti'nden cumhuriyete miras kalan en yüksek eğitim kurumudur. Cumhuriyet inkılaplarına karşı tarafsız ve ilgisiz kaldığı gerekçesiyle eleştirilmiş ve 1933 yılında çıkarılan 2252 sayılı kanunla kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kurulmuştur.
Üniversite Reformu (1933)Darülfünun'un kapatılarak batılı anlamda modern bir yükseköğretim kurumu olan İstanbul Üniversitesi'nin kurulması sürecidir. Bu reformla eski kadrodan 157 akademisyen tasfiye edilmiş, yerlerine Nazi Almanyası'ndan kaçan yabancı bilim insanları ve yeni yetişen Türk akademisyenler atanmıştır.
Misak-ı İktisadi1923 yılında toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde kabul edilen ve Türkiye'nin ekonomik bağımsızlık hedeflerini, üretim ve tüketim ilkelerini belirleyen ulusal ekonomi andıdır. İsraftan kaçınmayı, yerli malı kullanımını ve milli üretimi esas alır.
Takrir-i Sükun KanunuŞeyh Sait İsyanı'nın ardından 4 Mart 1925'te çıkarılan ve hükümete olağanüstü yetkiler veren asayişi sağlama kanunudur. Hükümet bu kanuna dayanarak rejim karşıtı her türlü yayını, örgütlenmeyi yasaklamış ve inkılapların önündeki engelleri kaldırmıştır.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası17 Kasım 1924'te Kazım Karabekir başkanlığında kurulan, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisidir. Liberal ekonomi modelini ve yerinden yönetimi savunmuş, programındaki dini hassasiyet vurgusu nedeniyle gerici unsurların odağı haline geldiği gerekçesiyle 1925'te kapatılmıştır.
Serbest Cumhuriyet Fırkası12 August 1930'da Atatürk'ün isteğiyle Ali Fethi Okyar tarafından kurulan ikinci muhalefet partisidir. Büyük Buhran döneminde hükümetin ekonomi politikalarını denetlemek amacıyla kurulmuş, ancak kısa sürede rejim muhaliflerinin sığınağı haline gelmesi üzerine kurucuları tarafından feshedilmiştir.
Kadro Dergisi1932-1934 yılları arasında Şevket Süreyya Aydemir ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu öncülüğünde çıkarılan, Türk İnkılabının ideolojik ve felsefi altyapısını sistemleştirmeyi amaçlayan fikir dergisidir. Devletçi ve planlı bir ekonomi modelini savunmuştur.
Sümerbank1933 yılında kurulan, cumhuriyetin devletçi sanayileşme politikasının öncüsü olan hem kalkınma bankası hem de üretim holdingi niteliğindeki kamu kurumudur. Özellikle tekstil ve dokuma alanında devlete ait fabrikaları yönetmiştir.
Etibank1935 yılında Türkiye'nin madencilik, enerji üretimi ve metalurji faaliyetlerini finanse etmek ve bu sektörleri devlet eliyle işletmek amacıyla kurulan kamu bankasıdır. Ergani bakır ve Divriği demir işletmelerini devralmıştır.
Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı1934-1938 yılları arasında uygulanan, devlet öncülüğünde planlı sanayileşmeyi hedefleyen ilk ekonomik kalkınma planıdır. Ham maddesi yurt içinde bulunan şeker, tekstil, kağıt ve demir-çelik gibi temel sanayi tesislerinin kurulmasını sağlamıştır.
Halkevleri19 Şubat 1932'de kurulan, cumhuriyet inkılaplarını halka anlatmayı, okuma yazma oranını artırmayı ve kültürel aydınlanmayı hedefleyen yaygın eğitim kurumudur. Dokuz farklı şube halinde çalışmış ve 1951'de kapatılmıştır.
Teşvik-i Sanayi Kanunu1927 yılında özel sektörün sanayi yatırımlarını desteklemek, ucuz arsa, vergi muafiyeti ve taşıma kolaylığı sağlamak amacıyla çıkarılan kanundur. Sermaye ve teknik bilgi yetersizliği nedeniyle beklenen başarıyı gösterememiştir.
Aşar VergisiOsmanlı'dan kalan ve köylünün ürettiği tarım ürünü üzerinden alınan ağır bir vergidir. Köylüyü rahatlatmak ve tarımsal üretimi teşvik etmek amacıyla, devlet bütçesinin yaklaşık %30'unu oluşturmasına rağmen 1925 yılında kaldırılmıştır.
Millet Mektepleri1 Kasım 1928'de kabul edilen yeni Türk harflerini yetişkin nüfusa öğretmek ve okuma yazma oranını hızla artırmak amacıyla 11 Kasım 1928'de açılan yaygın eğitim kurumlarıdır.
İzmir İktisat Kongresi17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında, yeni kurulacak devletin ekonomi politikalarını belirlemek üzere çiftçi, işçi, tüccar ve sanayici delegelerin katılımıyla düzenlenen kongredir. Kongrede Misak-ı İktisadi kabul edilmiştir.
Kubilay Olayı23 Aralık 1930'da Menemen'de Derviş Mehmet liderliğindeki gerici bir grubun şeriat istemiyle başlattığı isyanda, yedek subay öğretmen Mustafa Fehmi Kubilay'ın şehit edilmesi olayıdır. Cumhuriyet rejimine karşı yapılmış ikinci büyük gerici kalkışmadır.
Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA)1935 yılında, Türkiye'nin yer altı zenginliklerini, maden yataklarını bilimsel yöntemlerle araştırmak, haritalandırmak ve ekonomiye kazandırmak amacıyla kurulan devlet kurumudur.
CumhuriyetçilikEgemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu, devlet başkanının ve yöneticilerin seçimle iş başına gelmesini savunan, Atatürk ilkelerinin en temelinde yer alan siyasi ilkedir.
HalkçılıkToplumda hiçbir sınıfa, zümreye veya aileye ayrıcalık tanınmamasını, tüm vatandaşların kanun önünde eşit olmasını ve devlet hizmetlerinden eşit yararlanmasını savunan Atatürk ilkesidir.
DevletçilikÖzellikle 1930 sonrasında uygulanan, özel sektörün yetersiz kaldığı büyük sanayi ve altyapı yatırımlarının doğrudan devlet eliyle ve planlı bir şekilde yapılmasını öngören ekonomi ilkesidir.
LaiklikDevlet düzeninin, kanunların ve eğitimin dini kurallara göre değil, akıl ve bilime dayalı olarak yapılandırılmasını, din ve devlet işlerinin ayrılmasını ve vicdan hürriyetini savunan ilkedir.
İnkılapçılıkToplumun ve devlet kurumlarının sürekli olarak çağın gereksinimlerine göre yenilenmesini, durağanlığın reddedilerek batılılaşma ve modernleşme yolunda kararlılıkla ilerlenmesini savunan ilkedir.

Diğer Önemli Bilgiler

İlk Muhalefet Partisinin Kurucu Kadrosu

17 Kasım 1924'te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Cafer Tayyar Eğilmez ve Rauf Orbay gibi Milli Mücadele'nin en önemli askeri liderleri yer almıştır.

Şeyh Sait İsyanı Sıkıyönetim Bölgesi

13 Şubat 1925'te başlayan isyan nedeniyle hükümet; Diyarbakır, Elazığ, Genç, Muş, Ergani, Dersim, Mardin, Urfa, Siverek, Siirt, Bitlis, Van ve Hakkari illerinde derhal bir aylık sıkıyönetim ilan etmiştir.

Doğu İstiklal Mahkemesi Kararları

Şeyh Sait İsyanı sonrasında kurulan Doğu İstiklal Mahkemesi, 21 Mayıs - 28 Haziran 1925 tarihleri arasında yaptığı yargılamalar sonucunda, isyanın elebaşı Şeyh Sait de dahil olmak üzere 49 kişiyi idama mahkum etmiştir.

İzmir Suikastı Girişimi Tarihi

Atatürk'e karşı planlanan suikast girişimi 14 Haziran 1926 tarihinde İzmir Kemeraltı'nda gerçekleştirilmek istenmiş, ancak seyahatin bir gün gecikmesi ve motorcu Giritli Şevki'nin ihbarı üzerine plan boşa çıkarılmıştır.

Sümerbank'ın Kuruluş Sermayesi

1933 yılında devletçi sanayileşmenin lokomotifi olarak kurulan Sümerbank, tamamı kamuya ait olan 20 milyon TL başlangıç sermayesi ile faaliyete geçmiş ve ilk etapta 4 sınai işletmeyi devralmıştır.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı Fabrikaları

1934-1938 yılları arasında başarıyla uygulanan plan kapsamında, ham maddesi yurt içinden sağlanan şeker, dokuma, kağıt ve kimya gibi 6 temel alanda toplam 20 modern fabrika kurulmuştur.

Halkevlerinin 1950 Yılı Sayıları

1932 yılında açılan Halkevleri, 1950 yılına gelindiğinde Türkiye genelinde 477 şubeye, daha küçük yerleşim yerlerindeki Halk Odaları ise 4322 sayısına ulaşmıştır. Ayrıca Londra'da bir yurt dışı şubesi açılmıştır.

Halkevlerinin Kapatılması Oylaması

9 Ağustos 1951 tarihinde TBMM'de yapılan oylamada, oylamaya katılan 365 milletvekilinden 362'sinin kabul oyuyla Halkevlerinin varlıklarının hazineye devredilmesini öngören kanun kabul edilmiş ve kurum kapatılmıştır.

Kadro Dergisi Yayın Hayatı

Ocak 1932'de yayın hayatına başlayan Kadro Dergisi, Türk Devriminin ideolojisini sistemleştirmek amacıyla 3 yıl boyunca toplam 36 sayı yayınlandıktan sonra 1934 yılında kapanmıştır.

Menemen Sıkıyönetim Komutanlığı

23 Aralık 1930'daki Kubilay Olayı'nın ardından Menemen, Aydın ve Balıkesir'de sıkıyönetim ilan edilmiş; sıkıyönetim komutanlığına Fahrettin Altay, Divan-ı Harp başkanlığına ise Mustafa Muğlalı getirilmiştir.

Eğitmen Kursları Başarısı

1936 yılında başlatılan eğitmen kursları projesi sayesinde, sadece on yıl gibi kısa bir süre içerisinde köylerde görev yapmak üzere 8543 eğitmen yetiştirilmiş ve 6598 yeni köy okulu açılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Darülfünun'un kapatılıp İstanbul Üniversitesi'nin kurulduğu 1933 Üniversite Reformu'nu ve bu süreçte rapor hazırlayan Albert Malche ismini mutlaka ezberleyin, sınavlarda sıklıkla sorulur.
  • Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924), ikinci muhalefet partisi ise Serbest Cumhuriyet Fırkası'dır (1930). Kronolojik sıraya ve kurucularına dikkat edin.
  • Takrir-i Sükun Kanunu'nun (1925) Şeyh Sait İsyanı üzerine çıkarıldığını ve bu kanunun getirdiği olağanüstü ortamda Şapka, Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması gibi birçok inkılabın yapıldığını unutmayın.
  • Aşar Vergisi'nin kaldırılması (1925) doğrudan 'Halkçılık' ilkesiyle; Sümerbank ve Etibank'ın kurulması ile Beş Yıllık Sanayi Planları ise 'Devletçilik' ilkesiyle ilişkilidir, eşleştirmelere dikkat edin.
  • Halkevlerinin 1932'de kurulup 1951'de Demokrat Parti döneminde kapatıldığını ve kapatılma gerekçesinin parti çekişmeleri olduğunu aklınızda tutun.